تطور تفسيري واژه «قريب» با تأكيد بر آيه 186 سوره بق

مادّه قرب و مشتقات آن در كاربردهاي مادي و اعتباري در قرآن مطرح گشته است كه از جمله كاربردهاي  مادّي آن مي توان به نزديكي زماني و يا مكاني اشاره نمود. از كاربردهاي اعتباري مادّه قرب، مقوله نزديكي و پيوست رابطه ميان انسان و پروردگار (قرب تكويني) است. آيات قرآن ضمن تأكيد بر اين قرب مستمر، انگاره‌هاي جاهلي را در اين مسأله به چالش مي كشاند. بالاترين تجلّي پيوست رابطه ميان انسان و پروردگار در قرآن، با صفت «قريب» بوده كه در ديدگاه مفسران مورد توجه و تحليل قرار گرفته و با تنزيه ذات اله، از تجسيم و تشبيه همراه گشته است. همچنين، قرب منزلتي به كسب مقام معنوي انسان اشاره داشته و طرق كسب آن مورد توجه آيات است. اين پژوهش درصدد است تا به روش توصيفي- تحليلي به بررسي و كشف تطور ديدگاه مفسران فريقينِ قرن دوم هجري تا عصر حاضر و مباني مدنظر ايشان در درك معناي صفت «قريب» بپردازد. در پايان اين نتيجه حاصل شد كه مفسران با شروع اختلافات مذاهب كلامي در قرن پنجم و با ظهور ديدگاه‌هاي تجسيم و تشبيه ذات اله، به مجاز‌انگاري مقوله‌هايي مانند صفت «قريب» در قرآن روي آورده و استفاده از نكات ادبي و بلاغي را بهترين راه در تقابل با اين نظريات دانسته‌اند. اين سيره و روش در ذيل بسياري از تفاسير قرن پنجم تا معاصر ادامه داشته است. در ديدگاه غالب آنان، صفت «قريب» به مجاز و استعاره از علم و حيلوله، احاطه و قيوميت خداوند تعبير گشته است. با اين وجود برخي مفسران، ضمن تنزيه خداوند از تجسيم، صفت «قريب» در قرآن را حقيقتي مستقل برشمرده و اين صفت را بي‌نياز از مجازانگاري برشمرده و در تبيين و اثبات مسأله ادلّه اي نيز ارائه نموده‌اند.