نقش مقولات در فلسفه ملاصدرا

مقولات ابزار ذهن ما براي شناخت حقايق اطراف است. بشر اشياي خارجي يا مفاهيم ناظر به آن‌ها را ذيل يكي از مقولات قرار داده است و فهم مي‌كند. اما ميزان صدق مقولات بر تمام واقعيات خارجي و تمام حقايق هستي هنوز به درستي مشخص نيست. آنچه در آراي برخي فلاسفه مشاء ديده مي‌شود‌اين است كه مقولات و پيرو آن انواعي كه ذيل آنها‌ايجاد مي‌شود نقش تعيين كننده در تعين نوعي موجودات دارند و صرفاً ابزار طبقه بندي موجودات در ذهن انسان نيستند. در‌اين ميان ملاصدرا ديدگاه متفاوتي از مقولات را در آراء خود نشان مي‌دهد و آن‌ها را محدود به حوزه اعتباري ماهيات مي‌داند. بديهي است زماني كه اصالت را از آن وجود و نه ماهيات بدانيم تمام اعتبارات و قوانين حاكم بر ماهيت نيز غير واقعي و اعتباري خواهند شد. بنابرين ما در فلسفه ملاصدرا مجبور به تابعيت از مقوله و ملزم به مقوله بندي نيستيم و مي‌توانيم ادعا كنيم كه در فلسفه ملاصدرا اهميت و محوريت مقولات به عنوان امر محوري در تعين نوعي موجودات از بين مي‌رود و يك موجود مي‌تواند از نوعي به نوع ديگر و از مقوله‌اي به مقوله ديگر تغيير ماهيت بدهد بدون‌اينكه امر محالي لازم بيايد. در‌اين مقاله، ابتدا به نحو اجمالي به ذكر نمونه‌ها و مواردي اشاره خواهيم كرد كه نشان دهنده استثناهايي در مورد شمول و جامعيت مقولات در لابلاي آراء فلاسفه گوناگون است. خارج بودن نمونه‌هايي از حقايق از حيطه مقولات و مناقشه بر سر عدد كلي مقولات نمونه‌هايي از‌اين دست است. پس از آن سعي شده، نكته پيش‌گفته به همراه مثال‌هايي از آثار ملاصدرا بيان شود. در نهايت به بررسي مقولات و جايگاه آن در نظام اصالت وجودي پرداخته خواهد شد. بديهي است كه بررسي چنين مسائلي نيازمند تحليل، استخراج و استنباط از آراء فيلسوف است و در‌اين مقال نيز مقصد و منظور پژوهشگران لزوماً جويا شدن شواهد صريح متني دال بر‌اين موضوع نيست. ليكن استفاده از متن در جهت توضيح مقصود امري اجتناب ناپذير است.