معادل يابي عناصر فرهنگي در ترجمه ابن عربشاه از مرزبان‌نامه بر اساس الگوي ايوير

ترجمه متون ادبي به عنوان پوياترين جريان در ادبيات، بيش از گونه‌هاي ديگر دربردارنده عناصر فرهنگي و بومي است. اين امر جايگاه خاصي در پژوهشهاي ترجمه از منظر نظريه پردازي و راهكارهاي ترجمه يافته‌است. حكايت هاي مرزبان نامه از جمله متن‌هاي برجسته ادبي در ادبيات فارسي است كه از عناصر و مقوله‌هاي فرهنگي پرشماري برخوردار است كه در فرايند بازگرداني، مترجم را با چالشهاي فراواني روبه‌رو ميكند. اين كتاب در سال 852 قمري با نام «فاكهه الخلفاء و مفاكهه الظرفاء» به قلم ابن عربشاه و با رويكردي مقصدمحور به زبان عربي ترجمه شده‌است. از آن جاكه انتقال تمام لايه هاي معنايي يك واژه از زباني به زبان ديگر كار دشواري است و نميتوان براي هر يك از عناصر فرهنگي در زبان مقصد معادل دقيقي يافت، تبيين هر واژه متناسب با قلمرو معنايي و مضمون فرهنگي نيازمند راهبردهاي جامع و متنوع است. بر اين مبنا، الگوي ايوير (Ivor, 1991) اساس كار پژوهش پيشِ رو قرار گرفت. ايوير (همان) براي بازگرداني عناصر فرهنگي راهبردهايي مانند وام گيري، تعريف، ترجمه تحت‌اللفظي، جايگزيني، واژه سازي و حذف ارائه نموده است. پژوهش پيشِ رو، كوشيده به روش توصيفي- تحليلي و با تكيه بر الگوي ايوير (همان)، شيوههاي برگردان و معادل يابي عناصر فرهنگي مرزبان نامه را در ترجمه ابن عربشاه نقد و تحليل كند. با توجه به گستردگي حجم كتاب، باب هفتم، هشتم و نهم آن به عنوان پيكرۀ پژوهش مورد بررسي قرارگرفت. يافته‌هاي پژوهش نشان ميدهد كه مترجم در برگردان و بازآفريني عناصر فرهنگي بيشتر از شيوۀ تلفيقي بهره برده و با كاربست اين رويكرد، زمينه را براي خوانندۀ عربزبان در قالب فهم جهان متني ناآشنا فراهم ساخته و سبب خوانايي ترجمه او شده‌است.