ديدگاه صدرالمتألهين دربارۀ تجرد انسان در قوس نزول و آثار آن بر حيات دنيوي

وجود عوالمي قبل از دنيا و حضور انسان و كيفيت حيات وي در آنجا، محل اختلاف فيلسوفان است. در اين مقاله با بررسي نظر ملاصدرا كه از معتقدان به حضور انسان در چنين عوالمي است، نحوۀ وجود و تجرد نفس انسان در حيات پيشين و تأثيرات اين حضور بر زندگي دنيايي او تبيين مي شود. ملاصدرا با استناد به اصل تناظر قوس نزول و صعود و همچنين نظر به آيات و روايات، دو نوع وجود و تجرد براي انسان در قوس نزول بيان مي كند كه يكي، به‌صورت جمعي عقلي در عالم عقول و علم الهي، و ديگري جزئي مثالي است. حضور در عوالم پيشين، آثاري بر حيات دنيوي انسان دارد؛ از جمله اينكه فطرت توحيدي پديدآمده در عالم عقلي به‌واسطۀ تجرد تام و حضور برتر معلول در علت فاعلي، سرمايه اي براي وصول به سعادت است. همچنين پيمان اخذشده در حيات پيشين، براي عامۀ مردم از يك‌سو و براي خواص از سوي ديگر، لوازمي دارد كه در صورت پايبندي به پيمان، بسترساز هدايت الهي خواهد شد. تفاوت انسان ها در حيات پيشين كه از تفاوت طينت ها و جايگاه آنها به وجود آمده است، مي تواند به‌عنوان يكي از عوامل تعيين رفتار و اهداف افراد در كنار ساير عوامل محيطي و ارادي مؤثر باشد.