نقش‌ بنوحارث و بنومُحارِب در شكل‌‌گيري و تثبيت جانشيني خلفاي نخستين

پس از رحلت رسول خدا(ص) نخستين الگوي انتخاب خليفه بدون تكيه بر نصّ الهي پديدار شد. دست‌اندركاران اين حوادث با مشكلات و مخالفت‌هاي فراواني روبه‌رو بوده و براي تثبيت آن، به قدرت اقتصادي، نظامي، سياسي و فرهنگي قريش نياز داشتند. با توجه به قرابت‌ دو بطن بنومُحارِب و بنوحارث، بررسي ابعاد تأثيرگذاري آنان در اين حوادث، نيازمند پژوهش جداگانه‌اي است. نوشتار پيش‌رو با تكيه بر منابع كهن تاريخي ـ حديثي شيعه و اهل‌سنت، و با بهره‌گيري از روش توصيفي ـ تحليلي به دنبال تبيين ابعاد گوناگون اين تأثيرات است. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه اين دو بطن به سبب شرايط زندگي در بيابان‌هاي اطراف مكه از روحيه جنگاوري و توان نظامي بالايي برخوردار بودند. جمعيت زياد، پيوندهاي نسبي متعدد با قبايل تَيم و عَدي، نزديكي عقيدتي و دوستي ديرينه برخي از آنان با عمر و ابوبكر، و فقدان روابط مستحكم با بني‌هاشم، زمينه مناسبي براي نقش‌آفريني نظامي و سياسي اين دو بطن فراهم آورد. اما وضعيت اقتصادي، علمي و فرهنگي آنان به‌گونه‌اي نبود كه در ابعاد اقتصادي و فرهنگيِ مسئله جانشيني، ايفاي نقش داشته باشند. آنان عمدتاً سربازان و فرماندهان نظامي قدرتمندي بودند كه غيرمستقيم در بعد اقتصادي به حاكميت خلفاي نخستين كمك مي‌كردند. اموي‌گرايي حكومت عثمان و ثبات سياسي نسبي در سال‌هاي نخستِ اين دوره، از نقش‌آفريني بنوحارث و بنومُحارِب كاست. پس از قتل عثمان، حضور سياسي آنان دوباره احيا شد، اما اين بار آنان در مقابل جريان حاكم قرار گرفتند و در ابعاد سياسي و نظامي، كمك فراواني به معاويه كردند.