بررسي برهان‌هاي ابن‏ سينا بر استحالۀ تناسخ مُلكي

تناسخ مُلكي عبارت است از تعلق نفس انساني يا حيواني به انسان، حيوان، نبات يا جماد. نظريۀ تناسخ مُلكي، رقيبي براي مسئلۀ معاد به‌شمار مي آيد و از اين روي، تبيين استحالۀ آن به‌عنوان مقدمۀ اثبات معاد، ضروري به‌نظر مي‌رسد. ابن‌سينا دو برهان براي استحالۀ تناسخ مُلكي دارد. برهان اول در آثار متعدد او آمده و براساس آن، تناسخ، مستلزم اجتماع دو نفس در بدن واحد است؛ اما برهان دوم تنها در الإشارات و التنبيهات به‌صورت مجمل ذكر شده است. بوعلي تفصيل و بسط اين استدلال را به مواضع ديگري از آثارش حوالت داده است؛ بدون آنكه اين مواضع را مشخص كند. خواجه نصيرالدين طوسي، فخرالدين رازي و قطب‌الدين رازي تقريرهاي متفاوتي درخصوص اين استدلال به‌دست داده اند. اختلاف اين تقريرها در تعداد شقوق بيان‌شده ازسوي ابن‏ سينا به‌عنوان تالي قياس استثنايي و نيز وجه استحالۀ اين شقوق است. ازميان اين سه تقرير، تنها تقرير قطب‌الدين رازي با كلام شيخ‌الرئيس مطابقت بيشتري دارد و در دو تقرير ديگر، كمبود يا زيادتي نسبت‌به متن ابن‏ سينا ديده مي‌شود.