بررسي جايگاه عقل در تفسير قرآن كريم از نظر علامه معرفت بر پايه تفسير اثري جامع

گرچه اهميت و حجيت عقل بر كسي پوشيده نيست، اما در چيستي عقل و دامنه كاربرد آن در مقام تفسير، ديدگاه‌هاى متفاوتى وجود دارد. هدف اين مقاله، بررسي جايگاه عقل در تفسير قرآن كريم از نظر علامه معرفت بر پايه تفسير اثري جامع و بيان كاستي‌هاي احتمالي در آن است. سؤال اصلي اين است كه آيا عقل مي‌تواند منبع مستقلي در فهم معاني قرآن باشد يا خير؟ اين پژوهش با استفاده از روش توصيفي و انتقادي تهيه شده است. نتايج بررسي نشان مي‌دهد كه استاد معرفت عقل را دو قسم دانسته: عقل رشيد، حكيم و ... كه در حوزه معارف بشري تواناست و دوم «عقل بشري» كه به لحاظ محدوديتش از درك غيب ناتوان است. ايشان در تفسير نقلي خود توجه ويژه‌اي به عقل و اجتهاد داشته و در كنار محكمات قرآن و سنت، عقل را سند دانسته و آن را حاكم بر اخبار و نظريات تفسيري مي­‌داند. به همين دليل واژه «الكتاب» در روايات «عرضه حديث بر كتاب» را در مفهومي وسيع­‌تر از ظاهرش دانسته و آن را كنايه از محكمات دين و بديهيات عقلي كه شامل سنت و برهان آشكار عقلي مي­‌شوند، مي‌داند كه لازمه دلالت روايات عرضه حديث بر كتاب، اعتبار عقل در تفسيراست. نكته قابل‌تأمل در «تفسير اثري جامع» ابهام مقصود استاد از عقل است.