ويژگي‌هاي لغوي فرهنگ بحرالجواهر

بحرالجواهر فرهنگي است در علم پزشكي كهن از محمّد بن يوسف هروي كه در اواسط قرن دهم هجري تأليف شده است. اين فرهنگ آميزه‌اي از دو زبان عربي و فارسي است و شامل مباحث و مواردي است كه با دانش پزشكي پيوند دارد. اين كتاب داراي ۵۹۲۶ مدخل است و از نظر گستردگي و تنوّع مطالب و تعريف‌هاي مفصّل مي‌توان آن را نوعي دانشنامۀ مختصر پزشكي قلمداد كرد و جزو اوّلين دانشنامه‌‌ها در اين زمينه برشمرد. اين كتاب ويژگي‌‌هاي حائز اهميّتي دارد و در بسياري از كتاب‌ها و مقالات، به‌عنوانِ منبعي موثّق، مورد استفادۀ نويسندگان و پژوهشگران قرار گرفته امّا علي‌رغم اين اقبال، تاكنون تصحيح منقّحي از آن صورت نگرفته و ويژگي‌هاي محتوايي و فوايد زباني آن مغفول مانده‌ است. مهم‌ترين ويژگي‌هاي بحرالجواهر عبارت است از: اعتبار بخشيدن به تعاريف با استناد به ده‌‌ها كتاب معتبر پزشكي و گاه غيرپزشكي؛ نقل آراء و اقوال اطبّا و دانشمندان؛ بهره بردن از فرهنگ‌هاي معتبر عربي و فارسي؛ استشهاد به ابيات، آيات و احاديث و امثله؛ نگرش انتقادي به نظريات و آراء اطبّا و حكما و ضبط آن‌ها؛ كاربرد لغات گويشي هروي؛ آوردن معادل‌‌هاي فارسيِ شاذ و كمياب، تركيبات بديع، گونه‌هاي ديگر لغات، صورت‌هاي معرّب و افعال بسيط و مركّب نادر. اين پژوهش سعي دارد ويژگي‌هاي محتوايي و فوايد زباني بخش فارسي اين اثر را، به‌عنوانِ يك متن علمي كهن فارسي از قرن دهم هجري، بررسي و نكات تازه‌اي را دربارۀ جنبه‌هاي ناشناختۀ آن ارائه كند.