ويژگي‌هاي تاريخ‌نگاري در تاريخ بيهقي (باور جزا و پاسداشت خردورزي، سنجيدگي و مداراي ايرانشهري)

زبان، دين، هنر، محيط، سياست، فرهنگ و آداب يك جامعه و افرادش، آنرا از ديگر جوامع جدا مي كند. با اين ديدگاه، اثري ارزشمند خواهد بود كه چون تاريخ بيهقي و شاهنامه، بتواند جنبه هاي فردي، جمعي و ملي مردم را نشان دهد و آنان و ديگران را به بد و خوب وجودشان آگاه گرداند. در اواخر قرن چهارم و نيمۀ اول قرن پنجم (سده‌اغتشاشات)، سنگ بناي نياز به بازجست خرد و سنجيدگي ايرانشهري پايمال شده در پي انديشه هاي شعوبي و با شاهنامه استوار شد، اما ابوالفضل بيهقي با وجود هم فكريش با فردوسي در تقويت كاركردهاي ايراني در روايت ها و در ساخت ظاهري كلامش، از فردوسي سخني نگفت و توجهي به اثرش نشان نداد. اين جستار توصيفي– تحليلي، ويژگي هاي تاريخ نگاري بيهقي را جست‌وجو كرده است. يافته ها نشان مي دهد كه اثر بيهقي سفارشي نيست و هنر او در خدمت بيان علّي و معلولي شكست هاي مسعود غزنوي و ناتواني او بوده است؛ هرچند كه به ظاهر او را شهيد مي نامد و ناچار مي شود كه به حكومت استيلا بيش از حاكميت خردسالار افلاطوني توجه نشان دهد. بيهقي، ويژگي هاي اسلامي- ايراني را در فحواي زبان و هنرِ حقيقت نگارش قرار داده و آن را در قالب شخصيت وزير و دبيري ترسيم كرده است كه بر مدار جزا، مشيت و ارادۀ الهي، با خردورزي، سنجيدگي، آينده نگري، دليري، نرم خويي، مدارا و با اصلاح تباهي ها، سيماي كارداني ايراني را مي نماياند و مردم را به ويژگي هاي رهاننده شان در برابر نابخردي غزنويان آگاه مي كند. فردوسي و بيهقي در تبيين تاريخ و آگاه كردن مردم به ميراث خردورزي، عملكردي همسان دارند.