حج‌گزاري ايرانيان در دورة افشاريه و زنديه

پس از رسمي شدن مذهب شيعة جعفري در عصر صفويان، همواره ميان ايران و عثماني اصطكاك­هايي وجود داشت. با توجه به اينكه سرزمين حجاز در دست دولت عثماني بوده و آنان نيز سني مذهب بودند؛ همواره در عصر ايشان حج­گزاري ايرانيان با دشواري‌هاي فراواني همراه بود. علاوه بر اين و از سويي ديگر، اختلافات ناشي از مسائل گوناگون سياسي، مذهبي، فرهنگي، امنيتي و اقتصادي‌كه ميان دولت عثماني و سلسله­هاي افشار و زند وجود داشت، انجام حج به وسيلة ايرانيان را با دشواري‌هايي خاص رو‌به‌رو مي‌ساخت؛ به­طوري­كه گاهي حج‌گزاري از سوي دولت‌ها محدود و يا ممنوع مي‌شد. دوران افشاري بيشتر به دليل مذاكرات نادرشاه (1148ـ 1160ق)، با عثمانيان با هدف به رسميت شناختن مذهب جعفري و برگزاري نماز شيعيان در مسجدالحرام، در تاريخ حج­گزاري ايرانيان شهرت دارد. در دورة زنديه چندان توجهي به اين امور معطوف نشد، و تنها در حملة كريم خان زند به بصره، به عنوان يكي از دلايل حمله؛ آزار و اذيت حجاج ايراني، توسط حاكمان محلي مورد توجه قرار گرفته است. مقالة حاضر، حج‌گزاري ايرانيان در پرتو روابط ايران و عثماني در دوران افشاريه و زنديه و نيز مسيرهاي حج را در اين عصور مورد مطالعه قرار داده است. پرسش اصلي اين پژوهش چگونگي حج‌گزاري ايرانيان در اين دو عصر با مطالعة توصيفي، تاريخي و تحليلي در ساية روابط اين دو كشور است. پژوهش حاضر با تكيه بر اسناد و منابع موجود؛ اعم از كتابخانه‌اي، پايان نامه‌ها و مقالات مبتني است.