بررسي تطبيقي حج گزاري در حكومت فاطميان مغرب و مصر

فاطميان (567 ـ 297ق) خلافتي شيعي بودند كه پس از فعاليت‌هاي تشكيلاتي مخفي توسط سازمان دعوت اسماعيليان و با استفاده از ظرفيت­هاي موجود درميان قبايل بربر شمال آفريقا دولتي تشكيل داده و با فتح مصر و بناي شهر قاهره چشم‌انداز خود را در فتح شرق اسلامي آشكار كرده و به رقابت با خلافت عباسيان پرداختند. نگاه و عملكرد فاطميان در دوره مغرب (297-362ق) و مصر(632-567ق) از چند جهت متفاوت بود. اين تحقيق با روش تحليلي و رويكرد تاريخي و با استفاده از منابع كتابخانه‌اي درصدد پاسخ به اين پرسش است كه فاطميان در دوره مغرب و مصر درخصوص حج‌گزاري و آيين‌هاي مربوط به حج و حرمين چه تفاوت‌هايي داشتند؟ يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه حج به عنوان نقطة اشتراك امت اسلامي و حرمين به عنوان مناطق مورد احترام همة مسلمانان بود؛ ولي اين موضوع براي فاطميان مغرب به عنوان حكومتي محلي دور از مركز جهان اسلام و فاطميان مصر به عنوان يك خلافت، امپراطوري رقيب عباسيان در يك پايه نبود. فاطميان مغرب مشكلات اجتماعي و درگيري‌هايي كه با امويان اندلس داشتند و حج و حرمين در اولويت مسائل اين دولت نبود؛ فاصله جغرافيايي از مركز جهان اسلام نيز آن را تشديد مي‌كرد. در مقابل، فاطميان مصر به دليل تثبيت در مركز جهان اسلام و رقابت با عباسيان به تسلط سياسي برحج وحرمين و برگزاري آيين‌هاي اجتماعي مربوط به آن اهتمام داشتند. نگاه جهاني واقدامات راهبردي ناشي از آن نيز در توجه به اين مسأله مؤثر بود. از طرفي ضرورت مرزبندي با قرامطه و نزديك‌شدن به افكار عمومي امت اسلامي ـ بويژه اهل سنت ـ نيز ايجاب مي‌كرد به مسأله حج وحرمين اهميت زيادي نشان دهند.