معارف نباتي در مثنوي

گياهان در ذهن معني‌آفرين مولوي از جايگاهي مهم برخوردارند و روايت­‌هايي كه به‌كمك معارف گياهي در مثنوي طرح شده، راهبرد تربيتي تازه‌اي را شامل شده است كه مولانا آن را براي تزكيه خود و مخاطبان در پيش گرفته است. در اين جستار، كه به‌شيوه تحليلي-توصيفي انجام شده است، مباحث و معارف نباتي از هر شش دفتر مثنوي استخراج و در مرحله بعد، داده‌ها به دو بخش فيزيكي (مادي) و متافيزيكي (غيرمادي) تقسيم شده است: نحوه مواجهه مولانا با گياهان در اين دو بخش، توصيفي، گاه مادي و صوري و منطبق بر دانسته‌هاي دانش كشاورزي امروز و گاه ابزاري در خدمت تعاليم معنوي است. اين پژوهش، ازيك‌سو، گفتمان عرفاني مولوي را در زمينه نباتات به‌مثابه مظهر تجلي خداوند و ازسوي‌ديگر، ذوق شاعر را در استفاده از صنايع ادبي در زيباسازي و رسايي كلام نشان مي‌دهد. آشنايي مولوي با نام و شكل ظاهري گياهان و خواص دارويي و درماني آنها؛ انواع مختلف ميوه‌ها، غلات، سبزي‌ها و حبوبات؛ اصطلاحات باغداري و طرز باغباني؛ رسوم كشت و كوددهي، اين گمان را تقويت مي‌كند كه او به كتاب‌هاي دايره‌المعارفي نظير بندهشن، الأبنيه عن حقايق الأدويه و... دسترسي داشته و احتمالاً آنها را مطالعه كرده است. ازجمله عواملي كه مي‌تواند ژرف‌ساختي براي وفور اين اصطلاحات در نظر گرفته شود، طبيعت‌گرايي مولوي و موقعيت جغرافيايي محل زندگي او و تأثير آموزه‌هاي معنوي پدرش بهاءالدين است.