تلقي اديبان معاصر از مفهوم كنايه در ساحت كاربردي آن (گرايش به مفهوم پيشاجرجاني كنايه نزد اديبان پسامشروطه)

تعاريف مختلف و گاه متناقضي در كتاب‌هاي بلاغي براي تبيين صنعت كنايه ذكر شده ­است كه با بررسي و دسته­بندي آنها مي­توان دو مفهوم كلي براي اين شگرد در نظر گرفت: در تعريف نخست، كه به دوره پيش از جرجاني اختصاص دارد، كنايه عبارت است از «پوشيده‌سخن‌گفتن و ترك تصريح به معني». دراين‌معني، كنايه با ديگر شگردهاي بلاغي (نظير مجاز، تشبيه، استعاره، توريه و...) درمي­آميزد و حدود و ثغور مشخصي ندارد. در مفهوم ديگر كنايه، كه با جرجاني شروع مي­شود، كنايه صناعتي ساختارمند و منفك از ديگر شگردهاست. در اين تعريف، كنايه صرفاً به‌معني «پوشيده‌سخن­گفتن و ترك تصريح به معني» نيست، بلكه چارچوب مشخصي دارد و آن «ذكر لازم و اراده ملزوم» است. پس، اگر سخني حتي پوشيده ذكر شده باشد، اما عنصر «لازم و ملزوم» در آن رعايت نشده باشد، در تعريف‌هاي پس از جرجاني كنايه محسوب نمي­شود. در پژوهش حاضر، با شيوه توصيفي‌ـ‌تحليلي و با بهره­گيري از ابزار كتابخانه­اي، ضمن واكاوي دو مفهوم مزبور از كنايه (پيش و پس از جرجاني)، تلقي ادباي اخير از مفهوم اين صناعت در مقام عمل و ساحت كاربردي آن بررسي شده است. نتايج اين مطالعه نشان مي­دهد كه بيشتر پژوهشگران اخير در بحث كنايه به مفهومي گرايش دارند كه پيش از جرجاني متداول بوده ­است.