فاعليت انسان در مدرسه كلامي حله

اگرچه اماميه به پيروي از اهل‌بيت(عليهم‌السلام) به فاعليت حقيقي و نفي جبر باورداشته‌اند، اما متكلمان اماميه در ادوار مختلف تاريخي قرائت‌ها و تبيين‌هاي متفاوتي از نحوۀ فاعليت انسان ارائه داده‌اند. در مدرسۀ حله كه روش كلامي و مفاهيم پايه متكلمان به فلسفه نزديك شد، تبيين متكلمان از فاعليت نيز تغيير كرده است. اين نوشتار سعي دارد تا نشان دهد اگرچه متكلمان حله با اثبات قدرت بر فعل و ترك پيش از انجام فعل و اراده‌اي كه مخصص قدرت است، نقش انسان در پديد آمدن افعال را تأكيد كردند، اما از سوي ديگر با پذيرش الگوي علّيت فلسفي، از ديدگاه متكلمان پيش از خود فاصله گرفتند. در تبيين متكلمان حله از يك سو قدرت و اراده انسان در يك نظام طولي معلول اراده و قدرت حق تعالي است و از سوي ديگر علت تامه براي صدور فعل تلقي مي‌شود كه لازمۀ اين ديدگاه، صدور ضروري فعل خواهد بود.