تبارشناسي نظارت بر قدرت سياسي در انديشه علماي عصر قاجار

اهميت مقوله نظارت بر قدرت سياسي در دنياي معاصر باعث شده است كه نقد و نظارت‌پذيري قدرت سياسي مستقر به عنوان يك ضرورت و ارزش براي نظام‌هاي سياسي تلقي گردد و فقدان آن به نوعي به امكان وقوع انواع بحران‌ها را محتمل سازد. سؤال اينست كه در تفكر سياسي شيعه نقد و نظارت بر قدرت سياسي چه جايگاهي داشته و اين انديشه چه سير و تطوري را طي كرده است. در اين مقاله تلاش مي‌كنيم سير تحول نظارت بر قدرت سياسي را در انديشه علماي عصر قاجار از منظري تبارشناسانه توضيح دهيم و نشان دهيم چگونه نظم سلطاني حاكم بر عصر اول قاجار ادبيات و دانش نقد و نظارت خود را آفريد و در ادامه با تحريم تنباكو از طرف ميرزاي شيرازي مقدمات گسست از اين نظم و تمهيد نظري نقد و نفي استبداد فراهم شود و در نهايت ظرفيت اجتهاد شيعي در نقد و نظارت بر قدرت در انديشه علامه نائيني آشكار شود. انديشه‌اي كه آن را بايد تبار نظم جمهوري عصر حاضر و كاربست‌هاي نظارت بر قدرت سياسي دانست.