ترجمه و بحران زبان فارسي

حوزة پژوهشي من مطالعات تاريخ ادبي با رويكرد ژانري است. طبيعتاً از منظر خودم به پرسش­هاي شما پاسخ مي­دهم. وقتي از «ژانر» سخن مي­گوييم، ديگر مشكل بتوان دوگانة مشهور «ادبيات/ناادبيات» را به رسميت شناخت؛ ما با «ژانرها» مواجه هستيم كه هركدام بهره­اي از «ادبيت» در خود دارند. اثر ادبي محض و يا اثري كه كاملاً از ادبيت تهي باشد، اساساً وجود ندارد. آثار، ژانرها را تشكيل مي­دهند و ژانرها بر حسب اين­كه تا چه حد از امكانات «ادبيت زبان» بهره برده باشند، به يكي از دو قطب ادبيت و ناادبيت زبان نزديك­تر مي­شوند. ادبيت و ناادبيت دو قطب زبان هستند كه آثار در فاصلة آن دو قرار مي­گيرند و به يكي از دو قطب نزديك­ترند. ما به‌طور قراردادي آنها را كه به قطب ادبيت بسيار نزديك مي­شوند، «آثار ادبي» مي­ناميم. رويكرد ژانري به ما مي­آموزد كه به نوشتارها، با «منطق پيوستاري فازي» نگاه كنيم نه «منطق صفر و يك ارسطويي». بنابراين، وقتي شما مي­گوييد «نظام ادبيات» من مجبورم آن را به «نظام ژانرها» تغيير دهم، چون نمي­توانم تصور كنم چه آثاري را منطقاً مي­توان در درون دايره­اي قرار داد كه شما آن را «ادبيات» مي­ناميد. مثلاً مطالبي كه در سرمقالة يك روزنامه نوشته مي­شود، آيا «ادبيات» هستند و در درون «نظام ادبيات» قرار مي­گيرند يا «ناادبيات» هستند؟ چطور مي­توان يك رمان را ادبيات به شما آورد و سرمقاله­‌اي را كه در خلال آن از تكنيك­هاي روايي و احياناً «جهان­‌هاي ممكن» استفاده كرده، ناادبيات قلمداد كرد؟ من براي اين­كه بتوانم به پرسش شما پاسخ دهم، ابتدا بايد تكليفم را با نظام اصطلاحي شما روشن كنم. بدين‌ترتيب ما با «نظام­هاي ژانري» سروكار داريم كه دايرة وسيعي را در برمي‌گيرند. مقصود من هم از ژانر همان عمومي­ترين تعريف آن است: «تعدادي از متون كه در يك طبقه قرار مي­گيرند و از قواعد زباني يك­ساني تبعيت مي­كنند» (زرقاني و قربان­صباغ، 1395). در يك رده­بندي عمومي ژانرها را مي‌توان به دو گروه كلي ژانرهاي تأليفي و ژانرهاي ترجمه­اي تقسيم كرد. بدين‌ترتيب پرسش شما اين­طور خواهد بود كه چه نسبتي ميان ژانرهاي تأليفي و ترجمه­اي در ايران معاصر وجود دارد؟ براي پاسخ به پرسش بد نيست سري به گذشته بزنيم.