بررسي عنصر خيال در مثنوي از منظر شناختي

چكيده: نظريه استعاره‌هاي شناختي يا مفهومي اولين‌بار توسط  ليكاف و جانسون مطرح شد. طبق نظر ايشان، استعاره‌ ديگر تنها عنصري بلاغي و مختص زبان شعر نبود، بلكه زيربناي تفكر انسان، استعاري است. ابتدا استعاره‌هاي شناختي در زبان روزمره  بررسي شد، اما با توجه به انتزاعي بودن زبان عرفان، آرام جاي خود را در مطالعات عرفاني باز كرد. در مثنوي بررسي شناختي مفاهيم انتزاعي جايگاه ويژه‌اي دارد. يكي از اين مفاهيم خيال است. اين پژوهش به دنبال بررسي شناختي عنصر خيال در مثنوي با رويكرد توصيفي- تحليلي است. بررسي عنصر خيال در قالب شناختي در مثنوي نشان مي‌دهد كه وي به منظور ملموس كردن اين مفهوم انتزاعي، قلمروهاي مبدأ حسي يا عيني را براي آن انتخاب كرده است. از بين استعاره‌هايي كه مولانا با محوريت خيال در مثنوي به‌كار برده است، «خيال مظروف است» و «خيال حيات‌مند است» بيشترين بسامد را دارند و پس از آن «خيال تصوير/ عكس است» و «خيال دام است» در مرتبه بعد قرار مي‌گيرند كه منعكس‌كننده نگاه مولانا به خيال مي‌باشند. نتايج تحقيق نشان مي‌دهند كه در مثنوي، به مظروف بودن خيال بيش از ظرف بودن آن توجه شده است.. ازطرف ديگر، در تفكر مولانا، هرچه جز «خداوند واحد حي ودود» خيال است.