بررسي مرتبه اسماي مستأثره در نظام هستي‌شناختي عرفاني

اسماي مستأثره از موضوعات مشترك ميان عرفان و شريعت است. در شريعت اين اسما مختص حضرت حق دانسته شده است. در آثار عرفاني هم مطالب مختلفي درباره اين اسما به‏خصوص مرتبه آنها آمده است. ما در اين نوشتار به روش توصيفي- تحليلي به بررسي تعيين مرتبه اين اسما و آثار و نتايج آن خواهيم پرداخت. در ميان عارفان درباره مرتبه اسماي مستأثره چهار ديدگاه وجود دارد: مقام ذات، شئون ذاتي اندراجي در مقام ذات، مقام احديت و اسماي ذاتي. بر اساس دو ديدگاه نخست، تعبير «اسم» و نيز تعبير «استيثار» كه در روايات آمده، تسامحي است؛ ضمن اينكه سوگند به اين اسما كه در برخي روايات آمده، با مباني عارفاني قابل توجيه نيست، بر خلاف دو ديدگاه اخير كه اين مشكلات را ندارند. تعيين مرتبه اسماي مستأثره در حل چند مسئله ديگر موثر است: نخست مسئله وحدت يا تعدد اين اسما؛ طبق دو ديدگاه مقام ذات و مقام احديت، اسم مستأثر يكي است؛ ولي طبق دو ديدگاه ديگر اسماي مستأثره متعددند. دوم مسئله علم به اسماي مستأثره؛ طبق دو ديدگاه مقام ذات و شئون ذاتي در مقام ذات، علم به اين اسما امكان­پذير نيست؛ ولي بر اساس ديدگاه مقام احديت و اسماي ذاتي انسان كامل مي­تواند بدان علم داشته باشد. سوم مسئله وجود مظهر براي اين اسما؛ بر اساس دو ديدگاه مقام ذات و شئون ذاتي، اين اسما، مظهري ندارند، بر خلاف دو ديدگاه ديگر كه اين اسما داراي مظاهر مستأثره‏اند.