تأثير عوامل محيطي در پيش بيني رويشگاه گونه Dorema ammoniacum D. DON. در مراتع ندوشن استان يزد

سابقه و هدف: شناسايي، حفظ و اصلاح رويشگاه‌هاي گياهان دارويي و صنعتي مراتع، از نقطه نظر اقتصادي و اجتماعي حائز اهميت است. وشا Dorema ammoniacum D. DON. از گياهان با ارزش علوفه اي، صنعتي و دارويي است كه مورد بهره برداري بيش از حد قرار مي گيرد به طوري كه از گياهان در معرض خطر استان است. هدف اين تحقيق تهيه نقشه پيش بيني رويشگاهي گونه D. ammoniacum  با استفاده از روش رگرسيون لجستيك بود. با بررسي ارتباط يك يا چند متغير مستقل با يك متغير پاسخ، مهمترين عوامل مؤثر در پراكنش گونه مورد بررسي تعيين مي شود. مواد و روش ها: پژوهش حاضر در مراتع ندوشن از توابع شهرستان ميبد در استان يزد انجام شد. اطلاعات مورد نياز شامل: داده‌هاي عوامل محيطي مانند توپوگرافي، اقليم، خاك و پوشش‌گياهي جمع آوري شد. اين داده‌ها با استفاده از نقشه مدل رقومي ارتفاع، ايستگاه هاي هواشناسي و نمونه برداري ميداني و آزمايشگاه تهيه شد. نمونه برداري پوشش‌گياهي، در شش واحد همگن به‌روش تصادفي-سيستماتيك و در هر واحد، نمونه برداري در طول سه ترانسكت 350 متري انجام شد. به طوري كه در طول هر ترانسكت 10 پلات مستقر شد. هم‌چنين از ابتدا و انتهاي هر ترانسكت از عمق هاي 30-0 و 60-30 سانتي متر نمونه خاك برداشت شد. داده هاي مربوط به عوامل محيطي، به‌عنوان متغيرهاي مستقل در نظر گرفته شدند. داده هاي حضور و عدم‌حضور گونه به‌عنوان متغير وابسته به‌ترتيب با كد 1 و 0 مشخص شدند. براي بررسي و تشريح ارتباط و ساختار فضايي بين عوامل خاك از تجزيه و تحليل تغييرنما (واريوگرام) در نرم‌افزار GS+5.1.1 استفاده شد. سپس با روش درون يابي كريجينگ و وزن‌دهي فاصله معكوس (Inverse distance weighting/IDW)، نقشه ويژگي هاي خاك در نرم افزار ArcGIS10.4 تهيه شد. به‌منظور ارزيابي روش هاي ميان يابي از روش تقاطعي و سه پارامتر آماري شامل شاخص‌هاي ميانگين قدر مطلق خطا‌ (MAE/Mean Absolute Error)، ميانگين انحراف خطا‌ (MBE/Mean Bias Error) و هم‌چنين جذر ميانگين مربعات خطا‌ (RMSE/Root Mean Square Error) استفاده شد. بعد از تهيه نقشه عوامل موردنظر، با استفاده از مدل رگرسيون لجستيك و در دست داشتن داده هاي حضور/عدم حضور و داده‌هاي محيطي، نقشه پراكنش بالقوه گونه D. ammoniacum تهيه شد. نتايج: با بررسي ارتباط و ساختار فضايي بين عوامل خاك با استفاده از تجزيه و تحليل تغييرنما (واريوگرام) نتايج نشان‌داد كه اغلب متغيرهاي مورد بررسي از نظر وابستگي مكاني در دامنه قوي و متوسط قرار دارند؛ به‌طوري‌كه مدل تغييرنما براي رطوبت اشباع و كربن آلي كروي براي متغيرهاي درصد سديم، ازت و كلسيم گوسي است. بر اساس نتايج، براي متغيرهاي رطوبت اشباع، درصد سديم و كلسيم عمق اول خاك و درصد كربن آلي عمق دوم خاك، روش درون‌يابي كريجينگ نقطه اي به‌عنوان صحيح ترين روش انتخاب شد. تنها در مورد ازت عمق اول خاك روش وزن دهي فاصله معكوس، داراي خطا و انحراف كم‌تري بود. روش‌هاي درون‌يابي كريجينگ و وزن‌دهي معكوس فاصله به‌عنوان روش‌هاي مناسب جهت درون‌يابي انتخاب شدند. بهترين مدل برازش شده به‌منظور تخمين احتمال رخداد گونه D. ammoniacum به صورت معادله ارائه شد. با توجه به معادله به دست آمده، حضور گونه D. ammoniacum با درصد رطوبت اشباع و سديم عمق اول خاك، كربن آلي عمق دوم و كلسيم عمق اول خاك ارتباط مثبت و با نيترات عمق اول خاك ارتباط منفي دارد. با توجه به طبقه‌بندي مطلوبيت رويشگاه و مطابق مدل پيش‌بيني، 20 درصد از منطقه مورد مطالعه داراي تناسب عالي و 24 درصد رويشگاه مناسب تعيين شد. بر اساس شاخص كاپا، ميزان تطابق نقشه پيش بيني حاصل با داده‌هاي زميني براي رويشگاه مذكور در سطح خوب ارزيابي شد. نتيجه‌ گيري: مدل‌سازي پراكنش بالقوه گونه‌هاي گياهي با استفاده از رگرسيون لجستيك، مي‌تواند در مكان‌يابي مناطق مستعد جهت احياي گونه‌هاي مهم كمك شاياني نمايد. با توجه به اينكه نقشه پيش بيني شبيه‌سازي شده، با صحت قابل قبول به‌دست آمد و توانسته است متغيرهاي تأثيرگذار بر گونه D. ammoniacum را شناسايي كند، از اين رو مي توان از اين مدل براي برآورد حدود جغرافيايي و شناسايي رويشگاه‌هاي داراي شرايط پراكنش بالقوه استفاده نمود كه اين امر مي‌تواند منجر به تصميم‌هاي مديريتي در راستاي حفاظت و بهره‌برداري پايدار از گونه مورد نظر گردد.