بررسي تركيبات شيميايي شيرابه، خصوصيات اكولوژيكي و فنولوژيكي آنغوزه شيرين در رويشگاه‌هاي استان كرمان

سابقه و هدف: گياه آنغوزه با نام علمي Ferula assa- foetida L. از خانواده چتريان يكي از مهمترين گياهان دارويي ايران است كه داراي اثرات ضد تشنج، قاعده آور و ضد انگل بوده و در درمان اسپاسم حنجره، بيماري هاي دستگاه گوارش، آسم و غيره كاربرد دارد. با توجه به اهميت اقتصادي اين گياه و جايگاه ويژه آن در صنعت داروسازي اين تحقيق با هدف شناخت نيازهاي اكولوژيكي، فنولوژي و جوانه زني بذر آنغوزه شيرين به منظور احيا آن در رويشگاه هاي طبيعي استان كرمان در سه رويشگاه راور، كرمان و كوهبنان به اجرا درآمد. مواد و روش ها: در محل هاي نمونه برداري رويشگاه، سه ترانسكت در هر يك از بخش‌هاي آن در نظر گرفته شد. در هر ترانسكت 500 متري10 پلات 2×2 متر مربعي به طور تصادفي به فاصله50 متر از هم انداخته و درصد پوشش تاجي و تراكم اندازه‌گيري گرديد. به منظور بررسي فنولوژي گياه، در هر رويشگاه 10 پايه بطور تصادفي انتخاب و علامت گذاري و هر 15- 10 روز يك‌بار زمان جوانه‌زني، زمان ظاهر شدن برگ‌ها، گل دهي، بذرهي و خشك شدن ثبت گرديد. جهت اندازه گيري خصوصيات خاك رويشگاه، 10 نمونه خاك از عمق 0-30 جمع آوري و مخلوط شد و يك نمونه به آزمايشگاه ارسال گرديد. از اطلاعات هواشناسي مربوط به شمال و شرق استان كرمان كه شامل رويشگاه هاي آنغوزه شيرين بود جهت تعيين ميزان بارندگي استفاده شد. تيمارها شامل بذور شست وشوي شده و سرما داده شده و گروه شاهد بود. شيرابه آنغوزه شيرين با روش تقطير با آب توسط دستگاه كلونجر تهيه شد. تركيبات شيميايي اسانس با استفاده از دستگاه گاز كروماتوگرافي گازي و گاز كروماتوگراف متصل به طيف سنج جرمي شناسايي شد. اطلاعات برداشت شده از رويشگاه هاي مورد مطالعه با نرم افزار SPSS 11.5 آناليز و مقايسه ميانگين ها به روش آزمون چند دامنه اي دانكن انجام گرفت. نتايج: در رويشگاه هاي مورد مطالعه محدوده ارتفاعي آنغوزه شيرين بين1750-2100 متر از سطح دريا و ميزان بارندگي آن بين100-130 ميلي متر متغير بود. نتايج آناليز خاك نشان مي دهد كه اين گياه براي رشد و نمو به يك يا چند عنصر خاص وابستگي ندارد. بافت خاك، شني لومي تا لومي رسي و اسيديته خاك در محدوده 7.8 تا 7.5 متغيير بود. هدايت الكتريكي (EC) تفاوت قابل توجهي را نشان داد و از 0.7 در مرتع كوهبنان تا 2.30 در مرتع راور متغيير بود. مواد آلي خاك كم و مقدار آن بين 0.14- 0.3 درصد بود. با افزايش ارتفاع در رويشگاه ها، دماي متوسط شبانه روز كاهش يافته و دماي لازم براي رسيدن به هر مرحله رشد رويشي به تاخير افتاد. بيشترين فاصله زماني از سبز شدن تا خزان گياه آنغوزه مربوط به رويشگاه كوهبنان با ارتفاع 2075 متر و كمترين آن متعلق به رويشگاه راور با ارتفاع 1750 متر بود. آزمون جوانه زني بذر نشان داد، سرمادهي و شستشوي بذر منجر به افزايش درصد جوانه زني به ميزان 95.3 درصد نسبت به تيمار شاهد بود. بطوركلي 70 تركيب شيميايي در اسانس آنغوزه شناسايي شد كه برخي از آنها در رويشگاه هاي مورد مطالعه مشترك بود. نتيجه گيري: با توجه به اينكه تمام شرايط انتخاب نمونه ها، خشك شدن، استخراج اسانس و شناسايي تركيب هاي موجود در آن براي همه نمونه هاي شيرابه گياه آنغوزه شيرين يكسان در نظر گرفته شده بود، نوسانات شديد كيفيت تركيبات شيميايي موجود در اسانس نمونه ها مي تواند ناشي از تغييرات ژنتيكي يا غير ژنتيكي در پاسخ به تفاوت هاي اكولوژيكي رويشگاه ها از قبيل طول و عرض جغرافيايي، ارتفاع، دما، رطوبت و خاك باشد. بنابراين شرايط متفاوت اقليمي، ادافيكي و فيزيوگرافي رويشگاه ها مسيرهاي متابوليكي و بيوسينتز مواد موثره را تحت تاثير قرار داده و در نتيجه متابوليت هاي ثانويه متنوعي تحت شرايط محيطي متفاوت بيوسنتز مي شوند.