بررسي انديشۀ جبرگرايي عطار بر اساس توحيد افعالي و قرب نوافل

در بين موضوعات و مسائل مختلف فلسفي، كلامي ‌و عرفاني، موضوع جبر و اختيار انسان از جمله موضوعاتي است كه همواره از ديرباز مورد توجه اديان و مذاهب گوناگون قرار گرفته است و در اين موضوع فيلسوف و غيرفيلسوف شريكند اين سؤال است كه آيا اعمال و رفتاري كه از انسان سر مي‌زند يا آنچه كه براي وي رخ مي‌دهد همه در يد قدرت خود انسان است يا تحت ‌تأثير عوامل و نيروهاي ديگري است. اعتقاد به اينكه انسان موجودي مختار است يا مجبور همواره در بينش اجتماعي انسان تأثير گذاشته است و اهميت آن تا بدانجاست كه بزرگان و هنرمندان و صاحبدلاني چون عطّار با تمام بينش علمي‌ و فهم ذوقي و شهودي خويش در پي پاسخ به اين سؤال و دستيابي به جوابي درخور درخصوص مسألۀ جبر و اختيار آدمي‌ بوده‌اند. عطار در مشرب كلامي، اشعري و نيز از زمرۀ صوفيه است. اما برخلاف اشعري‎ها و صوفيه‎اي كه جبرگراي مطلق هستند، ديدگاه‎هاي متفاوتي را در خصوص جبر و اختيار مطرح نموده است. عطار جبر كلامي و نكوهيده و ناپسند را قبول ندارد و در موارد بسياري مراد او از جبر، ديدگاه عارفانه و توصيف صفت جبار بودن حضرت حق و تشريح و توضيح رضايت بنده در مقابل حق و توحيد افعالي است از اين رو ديدگاه توحيد افعالي عطار كه يكي از مراتب توحيدي است سبب شباهت انديشۀ وي با عقايد كلامي اشاعره شده است. نتايج اين پژوهش كه به شيوۀ كتابخانه‎اي و روش توصيفي ـ تحليلي و سندكاوي به دست آمده است نشان مي‎دهد كه عطار در عالم هستي بنابر اصل توحيد فاعلي، تنها فاعل در عالم را حضرت حق مي‎بيند و در بسياري از اشعار وي به صراحت مسألۀ جبرگرايي با سلب هرگونه قدرت و اراده از انسان از منظر عرفاني مطرح مي‌گردد.