عوامل زيستي موثر بر فرسودگي زيستي سطوح آجري در ميراث جهاني يونسكو – برج گنبد قابوس

هدف از اين پژوهش شناسايي عوامل اصلي فرسودگي زيستي ساكن روي آجرهاي متعلق به ميراث جهاني گنبد قابوس واقع در شهر گنبد كاووس در استان گلستان است. در اين پژوهش با استفاده از مشاهدات ميداني، مشاهدات ماكروسكوپي در محل، روش‌هاي ميكروسكوپي و مطالعات كتابخانه‌اي به شناسايي و نحوۀ تأثيرگذاري عوامل زيستي بر سطح آجري بناي گنبد قابوس در سه قسمت پايه، بدنه و مخروط پرداخته شد. بر اين اساس، عوامل فرسودگي زيستي به دو گروه نمونه‌برداري تقسيم‌بندي شدند. گروه اول، شامل ماكروارگانيسم‌ها كه براي جلوگيري از صدمه به بنا، روش شناسايي بر اساس مستند‌نگاري و عكس با دوربين انجام شد. گروه دوم، نمونه‌برداري از عوامل ميكروارگانيسم‌هايي مانند باكتري‌ها و قارچ‌ها، ريزجلبك‌ها و سيانوباكترها، گلسنگ‌ها كه با پنس استريل از روي سطح آجري نمونه‌برداري انجام و سپس به داخل ميكروتيوپ انتقال و با روش‌هاي ريخت‌شناسي و كشت و ميكروسكوپي شناسايي شدند. به‌طور كلي، نُه گروه از ارگانيسم‌هاي عامل فرسودگي زيستي در اين مطالعه شناسايي شدند كه ازجمله گروه‌هاي عمدۀ آن‌ها مي‌توان به باكتري‌ها، سيانوباكترها و جلبك‌ها، قارچ‌ها، گلسنگ‌ها، خزه‌ها و گياهان، حشرات و حيوانات كوچك اشاره كرد. ماكروارگانيسم‌ها با تغييرات ميزان رطوبت، كم‌و‌زياد مي‌شوند و بنابراين، در تخريب مكانيكي اجزاي بستر مؤثرند. در بين ماكروارگانيسم‌ها گياهان و خزه‌‌ها از مهم‌ترين دشمنان بستر آجري بناي گنبد قابوس موجود شناخته شدند. ميكروارگانيسم‌ها قادرند كلون و بيوفيلم‌هايي را روي سطح بستر آجري تشكيل دهند. آن‌ها اسيدهايي را ترشح مي‌كنند كه مواد معدني تشكيل‌دهندۀ بستر آجري را تجزيه كرده و به اين صورت نقش مهمي در فرسودگي زيستي بنا ايفا مي‌كنند. به‌طور كلي، آجرهاي ديوار‌هاي بيروني بنا در معرض حملۀ عوامل متنوع زيستي و عوامل غيرزنده قرار دارند و درمجموع، مقاومت كمتري نسبت‌به فعاليت‌هاي عوامل فرسودگي نشان مي‌دهند. رطوبت، دما و نور و آلودگي غبار شهري از عواملي بالقوه در افزايش عوامل دخيل در فرسودگي زيستي مي‌توانند در پژوهش‌هاي بعدي مورد بحث قرار گيرند.