كاركرد حمام و استحمام در بازتاب تمايزات اجتماعي جامعۀ ايران در عصر قاجار

ايرانيان از ديرباز به امر حمام و استحمام‌كردن توجه ويژه‌‌اي داشته‌‌اند. اگرچه آنان در دورۀ قاجار نيز همچون ادوار قبل توجه زيادي به استحمام و رعايت بهداشت و پاكيزگي داشته‌‌اند، اين پژوهش در پي آن است تا تمايزات اجتماعي را كه در ميان طبقات فرادست و فرودست جامعۀ ايران عصر قاجار نسبت به احداث حمام و امر استحمام وجود داشته است، نشان دهد. در اين پژوهش با استفاده از منابع تاريخي و به روش توصيفي- تحليلي كوشش شد تا با كاربست نظريۀ تمايز اجتماعي بورديو به اين سؤالات پاسخ داده شود: نگاه طبقات فرادست جامعۀ ايران عصر قاجار به ساخت حمام و امر استحمام چگونه بوده است؛ آيا آنان از پرداختن به امر حمام و استحمام، به‌جز حفظ بهداشت و سلامت و پاكيزگي بدن اهداف ديگري نيز داشته‌‌اند؛ نگاه طبقات فرودست جامعه به حمام و استحمام چگونه بوده است؟ فرض پژوهش بر اين مبنا قرار دارد كه اگرچه هدف اقشار پايين جامعه از رفتن به حمام و انجام عمل استحمام، مبتني بر ضرورت‌‌مندي‌‌هايي همچون پاكيزه‌نمودن بدن براي انجام طهارت و حفظ نظافت، بهداشت و سلامتي بوده است، هدف طبقات اعيان و اشراف از احداث حمام و امر استحمام، علاوه بر رفع ضرورت‌‌هايي چون حفظ پاكيزگي، بهداشت و سلامتي جسم، اين بود كه از طريق به كار بردن تزيينات و آرايه‌‌ها در ساخت حمام يا به‌واسطۀ تفريح، زيباسازي و خودآرايي به هنگام استحمام، وجوه تشخّص‌‌آميز و تمايزطلبانۀ خود را نيز به ديگر اقشار و طبقات منعكس كنند.