مقايسۀ ويژگيهاي زبان مجالس سبعۀ مولانا (سدۀ هفتم هجري) و مجالس عتيقي تبريزي (سده‎هاي هفتم و هشتم هجري)

زمينه و هدف: در تاريخ ادب فارسي، رشته اي از نوشتارها با نام عمومي مجالس شناخته ميشوند. اين نوشته ها حاصل نشستها و حلقه هاي وعظ صوفيان و متشرعان بوده است. وعظ و تذكير صوفيان و متشرعان اهل منبر اصطلاحاً «مجلس گويي» و آثار مكتوبي كه از اين راه خواه به دست خود واعظان و خواه به دست برخي مريدان پديد آمده است «مجالس» و چنين سنت نوشتاري «مجلس نويسي» ناميده ميشود. اين تحقيق علاوه بر معرفي اين آثار و گويندگان آن، به مقايسۀ زبان گفتاري مجالس سبعۀ مولانا (سدۀ هفتم هجري) و مجالس عتيقي تبريزي (سده هاي هفتم و هشتم هجري) ميپردازد. روش مطالعه: اين مقاله براساس مطالعات كتابخانه اي و به شيوۀ تحليلي ـ توصيفي انجام شده است. يافته ها: درواقع مجالس سبعه مولانا تا حدي طنين پيش آهنگ مثنوي است. زمان تأليف مجالس سبعه دقيقاً معلوم نيست، اما ظاهراً از طرف سلطان ولد يا حسام الدين چلبي در اثناي وعظ تحرير يافته، بعدها با رعايت صورت اصلي بازخواني شده، مطالبي به آن افزوده شده و شايد از نظر شخص مولانا نيز گذشته و احتمالاً خود او نيز تصحيحات و اضافاتي بر آن داشته است. مجالس به خط تعليق خوب و قلم ريز و فاصل ميان مجالس به خط نسخ درشت كتابت شده است. نسخۀ عكسي مجالس تقريباً 16 صفحه است و غير از صفحۀ اول كه 32 سطر و صفحۀ آخر كه 20 سطر دارد، همۀ صفحات داراي 41 سطر است. سخنان و لطايف و اشارات عتيقي در 67 قسمت نوشته شده است؛ اما ظاهراً تعداد مجالس بايد كمتر از اين باشد؛ چه تاريخ برخي مجالس در يك روز است. مجالسي كه تاريخ ايراد آنها يكسان است، جدا از هم نيست؛ بنابراين تعداد مجالس، نه 67 بلكه22 عدد است. نتيجه گيري: هر هفت مجلس مجالس سبعه با خطبه اي عربي آغاز شده است و تقريباً همۀ عبارات ابتداي هر مجلس مسجع است. مجالس سبعه سرشار است از تشبيهات و تمثيلاتي كه با زبان شيرين مولانا بيان شده است. مجالس عتيقي مملوست از ايماژها و صورخيال شگفت‌آور. عتيقي به سبك ادبا سخن ميگويد و ازجمله هنرمنداني است كه با توجه به نبوغ خود تصاوير بكر و دست اولي بيان كرده است.