ساختار روايت در آثار نظامي براساس نظريۀ رولان بارت (مطالعۀ موردي: خسرو و شيرين، ليلي و مجنون، و هفت پيكر)

زمينه و هدف: در منظومه هاي روايي، شاعران بمنظور خلق روايت پركشش و جذاب، از سازه و عنصر روايتگري بهره ميگيرند. روايت را ميتوان بازنمايي رخداد يا سلسله اي از حوادث و رخدادها دانست. روايت‌شناسي دانشي است كه به تحليل و واكاوي ساختارهاي روايي يك روايت بعنوان گزارش واقعيتها در قالب هنري ميپردازد. بررسي روايت‌شناسي متون كلاسيك بويژه اشعار روايي و داستاني، افقي تازه پيش‌ روي مخاطبان ميگشايد. بر اين مبنا هدف اصلي مقالۀ پيش ‌رو بهره گيري از نظريات روايت‌شناسي رولان بارت جهت واكاوي و تحليل آثار نظامي بعنوان يكي از گنجينه هاي داستاني زبان و ادبيات فارسي است. روش مطالعه: روش پژوهش در اين جستار، توصيفي ـ تحليلي و با رويكرد اصلي روايت‌شناسي است. يافته ها: در الگوي روايت در ساختار داستاني خسرو و شيرين، ليلي و مجنون و هفت‌پيكر از وضعيت متعادل به نامتعادل، با پيرفتهاي گوناگون اصلي و فرعي، كنشگران متقابل و نمايه ها و كاركردهاي واسطه اي بسياري مواجه هستيم. در تمامي داستانها، دگرگوني كاملي در روايت رخ داده و به ‌شيوۀ درونه گيري و زنجيره اي پيرفتهاي اصلي و فرعي داستان ظاهر شده اند. نتيجه گيري: نتايج پژوهش حاكي از آن است كه الگوي ساختاري روايت خسرو و شيرين از تغيير شرايط متعادل به نامتعادل با يك پيرفت كامل آغاز ميشود. پيرفت اصلي عشق خسرو و شيرين به يكديگر، پيرفتهاي فرعي رسيدن خسرو به مريم، شكر، سلطنت و عشق فرهاد به شيرين را در خود جاي داده است. كنشگران متقابل داستان نيز از جمله تقابل فرهاد و خسرو و مريم و شيرين درنهايت با دگرگوني نهايي پيرفتها يعني مرگ خسرو، از دست رفتن سلطنت و مرگ شيرين خاتمه مييابد. پيرفت اصلي داستان ليلي و مجنون، عشق اين دو دلداده به يكديگر است كه در كنار پيرفتهاي فرعي مانند آغاز ديوانگي و جنون «قيس»، ازدواج ليلي با ابن‌سلام، مرگ ابن سلام، خواستگاري پدر قيس از ليلي به هستۀ اصلي مرگ دو شخصيت و كنشگر اصلي ختم ميشود. تقابل عشق ليلي با مجنون با بي‌اعتنايي وي به ابن‌سلام، از سطوح اصلي كنشي اين داستان است. در منظومۀ هفت پيكر نيز پيرفتهاي اصلي چون به سلطنت رسيدن بهرام، يافتن اتاقي كه تصاوير هفت‌پيكر از زيبارويان دارد و آوردن هفت شاهدخت از هفت اقليم جهان به ايران به تصوير كشيده شده است.