تأملي در كاركرد موضوعي- معنايي اسامي خاص (اَعلام) در غزل عطار نيشابوري

زمينه و هدف: بررسي اشعار دوره هاي گوناگون، از جنبه هاي مختلف مرتبط با صورت و معنا، ميتواند ارزشهايي تعيين كننده داشته باشد. يكي از اين جنبه ها، بررسي كاربرد اسامي خاص در شعر است. اَعلام و اسامي خاص، شامل جزئياتي متنوع و متعدد، از گذشته تا كنون، حضوري مؤثر و محوري در ادبيات فارسي، بخصوص شعر كهن و معاصر، داشته اند. درك مفهوم بسياري از اشعار، با درك كاركرد معنايي و تصويريِ اسم خاص استفاده شده در آنها پيوند يافته ‌است. با توجه به اين اهميت، موضوع مقالۀ حاضر، بررسي كاركرد اسامي خاص در موضوعات و مفاهيم غزل عطار است؛ كاركردي بارز و قابل‌تأمل. اين بررسي، علاوه بر اينكه ما را از منظري تازه با غزل اين شاعر رو‌برو ميكند، تلاشي است در شناسايي بخش متشخصي از شعر كهن فارسي كه غزل عطار يكي از جلوه هاي مهم آن است. مهمترين رسالت اين جريان كه با سنايي آغاز شد، القاي مفاهيم عارفانه، عاشقانه، اجتماعي-سياسي و قلندرانه است. روش مطالعه: پژوهش پيش رو، مطالعه اي نظري است كه به شيوۀ توصيفي-تحليلي انجام شده و نسخۀ موردنظر از ديوان عطار به تصحيح سعيد نفيسي از نشر ذهن آويز مورد بررسي قرار گرفته است. يافته ها: يافته ها نشان ميدهند بيشترين استفاده از اسامي خاص در غزل عطار، با مفاهيم عاشقانه آشكار ميشود. در اين زمينۀ موضوعي، تبيين محاسن معشوق، بارزترين كاركرد است. نتيجه گيري: القاي مفاهيم و اصطلاحات عرفاني، دومين جايگاه را دارد. از ميان اين موضوعات، طلب عارفانه داراي بيشترين نمود است. مفاهيم مغانه و قلندرانه در جايگاه بعدي قرار ميگيرند. بسامد پاياني نيز از آنِ كاركردهاي اجتماعي-سياسي است؛ با تأكيد بر نكوهش خيانت و رياكاري. در غزل عطار، ترتيب كاربرد گونه هاي اسامي خاص عبارت است از: عناصر طبيعت، حيوانات، اشخاص، مكانها، اشياء و كتب آسماني.