رويكرد هستي شناسي مولوي به عالم خيال منفصل در دفتر نخست مثنوي

زمينه و هدف: ديدگاههاي مرتبط با عالم خيال بر مبناي دو رويكرد هستي شناسي (وجودشناسي) و معرفت شناسي استوار شده اند. رويكرد هستي شناسي، عالم خيال را يكي از مراتب وجود دانسته كه حد فاصل ميان عالم عقول و عالم ماده است؛ در مقابل، رويكرد معرفت شناسي، خيال را بعنوان قوه اي از قواي ادراكات آدمي در نظر ميگيرد كه محدود به خيال متصل است. از جمله عارفاني كه به اين موضوع پرداخته اند، مولانا است كه در مثنوي بصورت غيرمستقيم اشاراتي به اين عالم كرده است، اما برخلاف بزرگاني همچون ملاصدرا، شيخ اشراق و ابن عربي، فصل مستقلي با نام عالم خيال در آثار او ديده نميشود. به همين دليل برخي گمان ميكنند در مثنوي، موضوع عالم خيال بعنوان مرتبه اي از وجود مطرح نشده و منظور از خيال در مثنوي صرفاً همان خيال متصل، خيال‌انديشي و تصورات ذهني است. اغلب پژوهشهايي كه در باب خيال در مثنوي بحث كرده اند، خيال را تنها در ساحتي معرفت شناسي بررسي كرده اند و آن را يكي از قواي ادراكي انسان تلقي كرده اند كه بيشتر جنبه منفي دارد و مانع رسيدن به معرفت است. هدف اصلي اين پژوهش بر اين موضوع استوار است كه عالم خيال در مثنوي، ماهيتي هستي شناسي، معرفت شناسي يا هر دو ساحت را دربرميگيرد. روش مطالعه: در اين پژوهش با روشي توصيفي ـ تحليلي ساحت هستي شناسي عالم خيال بعنوان يكي از مراتب هستي و وجود در انديشه مولوي با تكيه بر دفتر اول مثنوي اثبات شده است. يافته ها: در نظر مولانا خيال نه تنها قوه اي از قواي باطني انسان است، بلكه بعنوان مرتبه اي از مراتب وجود پذيرفته شده و در بسياري از ابيات مثنوي بصورت مفهومي بدان پرداخته شده است. نتيجه گيري: مولوي راههاي رسيدن به عالم خيال را مواردي چون تبديل صفات ظاهري به باطني، خواب و رؤيا، الهام، موت طبيعي و موت ارادي ميداند.