بررسي علل جامعه شناسي گسترش عرفان و تصوّف در دورۀ قاجار براساس نسخ خطي بر‌جاي‌مانده (با تكيه بر نسخۀ كنزالمعارف)

زمينه و هدف: در ميان ادوار گوناگون تاريخ سياسي، اجتماعي و فرهنگي ايران از جنبه هاي مختلف از جمله عرفان و تصوّف، عصر قاجار كمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ اين در حالي است كه رواج عرفان و تصوّف به دلايل گوناگون در ايران منجر به نگارش كتب عرفاني و نسخ خطي بسياري در اين دوران شد. هدف اين اين پژوهش روشنتر شدن مباحث و زمينه هاي فكري و جريانشناسي علل توجه به تصوّف در كتب عرفاني اعم از نسخ خطي است. روش مطالعه: روش پژوهش در اين جستار توصيفي-تحليلي براساس مطالعات كتابخانه اي است. يافته ها: در تاريخ سياسي ـ اجتماعي و فرهنگي ايران، دوران حكومت قاجار ويژگيهاي خاصي دارد كه آن را از ساير ادوار متمايز مينمايد؛ عصر قاجار دوران تغييرات مهمي در جامعۀ ايران بود. تفكرات متفاوت شاهان قاجار در حمايت از عرفا، سرخوردگي مردم از اوضاع و شرايط سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي، و رويگرداني از سالوس و تزوير برخي علماي عصر، عرصه را براي ظهور و بروز دوبارۀ تمايلات عرفاني و تمسك به عارفان براي حل مشكلات معنوي و ايجاد آرامش روحي، در بين اقشار گوناگون جامعه فراهم آورد. نتيجه گيري: پس از انقراض حكومت صفويه، عوامل گوناگوني از جمله حمايت شاهان قاجار از جريانهاي تصوّف و عرفان از جمله فرقۀ نعمت اللهيه، دلزدگي مردم از شرايط و اوضاع اقتصادي و سياسي كه سبب شده بود عرفان بعنوان ملجأ و پناهگاهي مورد توجه قرار گيرد، تلاشهاي مستمر و پيگيرانۀ برخي بزرگان و سردمداران طريقتهاي تصوّف در جهت تبليغ و گسترش و رواج انديشه هاي عرفاني، توجه به هنر خوشنويسي، و نارضايتي بسياري از افراد جامعه از عالمان و زاهدمآبان عصر همگي سبب توجه به مقولۀ عرفان، رواج كتب عرفاني و نگارش نسخ‌ خطي در اين دوران شد.