مسائل، چالش‌ها و حوزه‌‌هاي موضوعي آينده علم اطلاعات و دانش‌شناسي در ايران: تحليل ديدگاه‌هاي متخصصان اين حوزه

هدف: ريشه‌‌ شماري از كاستي‌‌ها و مشكلاتِ مربوط به مسئله‌‌يابي و انتخاب موضوع و بخشي از آسيب‌‌هاي پژوهش‌‌ها در حوزه‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي مي‌‌تواند ناشي از نامشخص بودن مسائل و چالش‌‌هاي اساسي اين رشته و عدم توجه به نيازها و زمينه‌‌هاي مطالعاتي فعلي و آينده‌ در اين حوزه باشد. همين امر لزوم مطالعه و پژوهش در خصوص مسائل و نيازهاي پژوهشي آينده در اين رشته را روشن مي‌‌سازد. در اين راستا، پژوهش حاضر درصدد است تا به شناسايي مسائل و چالش‌هاي پيش‌رو و حوزه‌‌هاي مطالعاتي آينده در رشته‌ علم اطلاعات و دانش‌شناسي از ديدگاه متخصصان اين حوزه بپردازد. روش: رويكرد پژوهش حاضر برحسب نوع داده‌ها كيفي بوده و براي گردآوري داده‌ها از مصاحبه‌‌ الكترونيك مبتني بر پرسشنامه‌‌ باز-پاسخ استفاده شده است. جامعه مورد مطالعه شامل دانشجويان و دانش‌‌آموختگان دكتري، اعضاي هيئت علمي دانشگاه‌‌هاي دولتي و آزاد و وابسته به پژوهشگاه‌‌ها در اين حوزه در ايران بود. به منظور تعيين حجم نمونه، از روش نمونه‌‌گيري هدفمند استفاده شد. ملاك انتخاب نمونه‌‌ها، تمايل به شركت در پژوهش و دارا بودن حداقل 5 سال سابقه‌‌ خدمت در مراكز آموزشي و پژوهشي مرتبط با حوزه‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي بود. با توجه به هدف نهايي پژوهش در خصوص مطالعه‌‌ مسائل و حوزه‌‌هاي موضوعي پيش‌رو در حوزه علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي، بررسي شد كه افراد شركت‌‌كننده در پژوهش تا حد امكان از سوابق پژوهشي مرتبط با مطالعه‌‌ موضوعات و زمينه‌‌ها پژوهشي رشته‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي، مسائل، نيازها و مشكلات اين رشته به صورت‌‌هاي مختلف برخوردار باشند. در ادامه، با استفاده از روش نمونه‌گيري گلوله برفي، از افراد مذكور درخواست شد كه در صورتي كه افراد ديگري را مي‌‌شناختند كه در زمينه‌‌ مسائل، چالش‌‌ها و موضوعات رشته تجربيات يا ديدگاه‌‌هايي دارند، در پايان پرسشنامه، براي شركت در مطالعه معرفي كنند. نمونه‌‌گيري تا جايي ادامه يافت كه پژوهشگران براساس شاخص اشباع نظري به اين نتيجه رسيدند كه اطلاعات دريافتي از سوي شركت‌كنندگان، تكرار همان مطالب قبلي و داراي هم‌‌پوشاني با آن‌‌هاست و اطلاعات مفهومي تازه‌‌اي در اظهارات آن‌‌ها يافت نمي‌‌شود. در نهايت، از نظرات 22 نفر از متخصصان علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي استفاده شد. براي تحليل داده‌‌هاي كيفي و شناسايي مؤلفه‌‌ها از روش تحليل تفسيري بهره گرفته شد. مديريت و كدگذاري داده‌‌ها با استفاده از نرم‌افزار مكس كيودا 2020 صورت گرفت. جهت حصول اطمينان از پايايي نتايج، از روش پايايي بازآزمون (شاخص ثبات كدگذاري) استفاده شد كه مقدار آن 83 درصد بدست آمد. يافته‌ها: تحليل متون حاصل از مصاحبه با متخصصان حوزه علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي، به شناسايي 54 مسئله در اين حوزه انجاميد. بر طبق اين يافته‌ها، بسياري از چالش‌‌هاي شناسايي شده در پژوهش حاضر، تنها مختص رشته‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي نبوده و شماري از آن‌‌ها در ساير رشته‌‌ها به ويژه رشته‌‌هاي علوم انساني و اجتماعي نيز مطرح هستند. منشأ برخي از اين مشكلات به شرايط محيطي شامل عوامل اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي، فناوري و غيره و به طور كلي، به سياست‌‌گذاري‌‌ها و شرايط حاكم بر جامعه برمي‌‌گردند و برخي ديگر متأثر از شرايط حاكم بر خود رشته هستند. در ميان مسائل و چالش‌‌هاي شناسايي شده، متخصصان علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي تأكيد ويژه‌‌اي بر مسائل مربوط به آموزش و نظام‌ آموزش عالي داشتند. بيشترين مشكلات مطرح شده از سوي آن‌‌ها مربوط به وضعيت بروندادهاي علمي اين رشته بوده است. به‌علاوه، با توجه به روند سريع تحولات امروز و تداوم آن‌‌ها در آينده، يكي از مهم‌‌ترين نگراني‌‌هاي متخصصان اين رشته، توان همراهي و سازگاري با روند تحولات همه‌جانبه‌‌ و مديريت آن‌‌ها در راستاي رسيدن به اهداف و رسالت‌هاي خود است. حوزه‌‌هاي موضوعي آينده از سوي متخصصان اين رشته در 10 محور اصلي شامل آموزش، پژوهش و توليد علم، مطالعات كاربران، سازماندهي اطلاعات، بازيابي اطلاعات، كتابخانه‌‌هاي مجازي، مديريت دانش، خدمات اطلاعاتي، كتابداران و متخصصان اطلاعات، و مباني نظري و فلسفي دسته‌‌بندي شدند. طبق نتايج حاصل از پژوهش حاضر در خصوص مسائل و حوزه‌‌هاي موضوعي آينده در رشته علم اطلاعات و دانش‌‌شناسي، مي‌‌توان اذعان داشت كه به طور كلي، تمركز مطالعات آينده در اين حوزه بر 6 محور اصلي خواهد بود: مسائل مربوط به كاربران و تعامل آن ها با اطلاعات و نظام هاي اطلاعاتي؛ مباحث مرتبط با علم اطلاعات و مديريت محتوا در بستر فضاي مجازي، شامل سازماندهي داده هاي بزرگ و بازيابي محتواي ديجيتالي؛ آموزش دانش آموختگان و متخصصان اطلاعات براي اشتغال مؤثر در محيط هاي كاري متحول آينده و آمادگي براي كارآفريني و خوداشتغالي؛ ارزيابي و توسعه علم و پژوهش؛ توسعه رابطه علم اطلاعات و دانش شناسي با ساير رشته هاي مرتبط شامل علوم رايانه، فناوري اطلاعات، هوش مصنوعي، مديريت؛ مطالعات آينده پژوهي و استفاده از دستاوردهاي آن ها در جهت بهبود و همگامي با تحولات آينده؛ ديجيتال سازي و مجازي سازي كتابخانه ها و مراكز اطلاعاتي، خدمات و فعاليت هاي مرتبط با رشته علم اطلاعات و دانش شناسي. نتيجه گيري: نتايج حاصل از پژوهش حاضر، از يك سو مي تواند به سياست گذاران و برنامه ريزان علمي، آموزشي و پژوهشي در راستاي تخصيص منابع مالي به مسائل و موضوعات اساسي كمك كند و از سوي ديگر، راهگشاي پژوهشگران در مسئله يابي و انتخاب موضوعات كاربردي و مسئله محور باشد. اين نتايج همچنين مي تواند زمينه را براي متوليان اين رشته در راستاي توجه به مسائل و چالش هاي پيش رو و برنامه ريزي براي هموار ساختن آن ها فراهم كند.