تأملاتي در نخستين رهيافت‌هاي نظري در نسبت‌سنجي «اسلام» و «حقوق بشر» در عصر مشروطه

بررسي رابطۀ اسلام و حقوق بشر در منظومۀ معرفتي انسان، جزو عمده‌ترين ماجراهاي فكري است. يكي از ساحت‌هاي ناظر بر اين انديشه‌ورزي، تحليل ابعاد نسبت‌سنجي اين دو از جانب فلاسفه علم و دين‌پژوهان است. در كشورهاي اسلامي از جمله ايران، تناسب‌سنجي ميان حقوق بشر و اسلام و اصول و احكام دين، از تراثي رصين برخوردار است كه اين نسبت‌سنجي در درون چارچوب‌هاي كلي نظير نسبت شرع و قانون، رابطۀ عقل و دين و يا نسبت سنت و تجدد مطرح شده است. بررسي آثار برجاي‌مانده از پيشگامانِ نظريه‌پردازي، نشان مي‌دهد رهيافت‌هاي گوناگوني كه در اين خصوص مطرح شده‌اند، اصولاً سعي دارند كه به اين دغدغه‌ها پاسخ دهند: كه آيا اسلام و حقوق بشر به يك واقعيت نظر دارند؟ آيا اسلام و حقوق بشر، متعارض‌اند يا مكمل هم؟ ازاين‌رو پرسش اصلي نوشتار اين است كه چه رهيافت‌هايي در نسبت ميان «حقوق بشر» و «اسلام» در آثار نظريه‌پردازان مشروطه قابل مشاهده است؟ تحقيق با روش توصيفي-تحليلي و با بررسي سير تكوين جايگاه بنيادهاي حقوق بشر نظير حريت، مساوات، عدالت، كرامت، در منظومه فكري انديشوران عصر مشروطه ايراني، به معرفي رهيافت‌هاي نسبت‌سنجي اسلام و حقوق بشر پرداخته است كه اهم نتايج تحقيق آن است كه رهيافت تعامل، در مقايسه با رويكردهاي تداخل، تقابل و تباين از منطق استوارتري برخوردار است. قائلان رويكرد تعامل، اختلاف‌نظرها را مي‌پذيرند، اما در عين حال اشتراكات را رد نمي‌كنند.