تعريف علم حضوري در تفاسير الميزان، الصافي و فلسفه ملاصدرا

اين پژوهش با رويكرد توصيفي‌ـ‌تحليلي به تبيين تعريف علم حضوري از ديدگاه فلسفۀ ملا صدرا و تفاسير الصافي و الميزان مي‌پردازد. هدف اين مقاله از سويي ارزيابي ميزان همخواني ديدگاه فلسفي صدرا در تعريف علم حضوري با تفاسير شارحان وي و از سوي ديگر ميزان به‌كارگيري اين ديدگاه در تفسير قرآن، آن هم توسط شارحان اوست. در نهايت آشكار مي‌شود كه تفاسير در مبحث تعريف علم حضوري از سه لايۀ استفاده مباني، كلمات شكل‌دهندۀ قالب تعريف و شروط ضميمه‌شده به كلمات شكل‌دهندۀ تعريف، بيشتر در لايۀ اول و دوم، آن هم با نگاه يك‌سويه به يك ركن شكل‌گيري علم يعني عالم باقي مانده‌اند. در لايۀ سوم نيز بيشتر بر تبيين ويژگي‌هاي عالم تكيه و توجه شده است. همچنين در تفاسير، رابطۀ علم و عين، عالم و معلوم و ويژگي‌ها و نسبت معلوم در پيوند با عالم كه صدرا مورد توجه قرار داده، كمتر تبيين شده است. بنابراين اول آنكه نمي‌توان يك تبيين جامع از تعريف علم حضوري با مراجعه به اين تفاسير به دست آورد؛ افزون بر آن اين تفاسير در عين توجه به مباحث عقلي و فلسفي، اهتمام به پياده‌سازي مباني فلسفي در تمام جنبه‌هاي مباحث تفسيري خود نداشته‌اند.