تحليل عبارات متضمّن تحقير در آيات قرآن با تأكيد بر آراي ادبي ـ تفسيري آلوسي

نزول معجزه خاتم در جغرافياي عربي، بستر تلاش حداكثري دين ‌پژوهان و اهل تفسير در دريافت لطايف معنايي قرآن كريم با ابزار ادبيات عرب را فراهم آورد. كوششي كه در تمام عرصه‌هاي هدايتي كلام وحي با گستره‌ي اعتقادات، احكام، اخلاق و مسائل فردي و اجتماعي نمود يافته است. پژوهش كتابخانه‌اي حاضر كه به شيوه‌ي توصيفي ـ تحليلي سامان يافته با بررسي تفسير «روح المعاني» به عنوان يكي از تفاسير ارزشمند سده‌هاي متأخر اسلام با رويكرد جامع و جلوه‌هاي ادبي ويژه، اين مهم را در مورد مطالعاتي آيات متضمّن تحقير دنبال كرده است. يافته‌هاي تحقيق حاكي از آن است كه تحقير اسلوبي غير قابل انكار در قرآن كريم بوده كه با جهت‌گيري و اهدافي چند به كار گرفته شده است. كاربرد حداكثري و هدفمند سياق و پيوند آن با اساليب معنابخشِ مفردات قرآني، مهم‌ترين شيوه‌اي است كه نگارنده روح المعاني در تبيين آيات دربردارنده‌ي تحقير بكار برده است. اين رويكرد پراكنده در تفسير آلوسي از اين قرار است: كاربرد ما موصول بجاي من، يادكرد اسم ظاهر بجاي ضمير، استفاده از اسم اشاره دلالت كننده بر نزديك، نكره آوردن اسم، كاربست معنادار حرف جر مِن، ذكر حرف زائد ما، خروج استفهام از معناي حقيقي به معاني مجازي، خروج فعل امر به معاني مجازي و ابهام و پيچش معنايي بجاي ايضاح و بيان.