تحليل تطبيقي حقيقت نفس‌الامر از منظر فيلسوفان و عارفان

يكي از موضوعات مهم در فلسفه و عرفان كه ثمرات هستي‌شناختي و معرفت‌شناختي عمده‌اي بر آن مترتّب است، تبيين حقيقت نفس‌الامر است؛ چراكه حقيقت نفس‌الامر با صدق و كذب قضايا و گزاره‌هاي معرفتي، ارتباط مستقيم دارد. موضوع پژوهش پيشِ‌رو، بررسي تطبيقي ديدگاه فلاسفه و عرفاي اسلامي درمورد حقيقت نفس‌الامر با روش توصيفي ـ تحليلي است و اطلاعات آن از طريق مطالعه كتابخانه‌اي گردآوري شده است. هدف پژوهش، جمع‌بندي كلي و بيان نقاط اشتراك و افتراق نظرات غالب فيلسوفان و عرفا درباره حقيقت نفس‌الامر و ارائه تحليلي مختصر درباره آن‌هاست. اهمّ يافته‌هاي تحقيق عبارت‌اند از اينكه تفاسير عرفا از حقيقت نفس‌الامر، ناظر به حوزه هستي‌شناسي بوده و براي تبيين وحدت وجودي عالم مطرح شده است، اما تفاسير فلاسفه، ناظر به حوزه معرفت‌شناسي بوده و به قصد تبيين صدق و كذب گزاره‌هاي معرفتي طرح شده است. طبق اين رويكرد، برخي از تفاسير فلاسفه، نظير واقع و خارج به معني اخص، عقل فعال، نفس‌الوجود، تفسير صحيح و دقيق از نفس‌الامر نيست، اما برخي ديگر مثل ثبوت عام يا ظرف مطلق ثبوت واقعيات خارجي و ظرف ثبوت عقلي محكيات، توجيه‌پذيرند. به نظر مي‌رسد «نفس الشي» دقيق‌ترين و جامع‌ترين تفسيري است كه قابليت تبيين صدق و كذب هر نوع گزاره معرفتي را دارد.