جايگاه آگاهي در نظريات جامعه‏شناختي با تأكيد بر دو رويكرد كل‏گرايي و تفسيرگرايي

مسئله آگاهي انسان، زماني به كانون بحث در نظريات جامعه‏شناختي تبديل شد كه نظريات كل‏گرايانه‏اي همچون آگوست كنت، دوركيم، كاركردگرايان و... اين عنصر را در مطالعۀ جامعه ناديده گرفته و سبب شكل‏گيري رويكرد تفسيرگرايي و تأكيد آن بر اهميت آگاهي در مطالعۀ جامعه‏شناختي شدند. دو رويكرد كل‏گرايي و تفسيرگرايي با تقابل با هم، اكثر نظريات جامعه‏شناختي را دربرمي‏گيرند و پژوهش حاضر با روش تحليلي و با هدف شناسايي كاستي‏هاي دو رويكرد در تحليل آگاهي، به ‌بررسي جايگاه اين مسئله در نظريات برخاسته از اين دو رويكرد مي‏پردازد؛ و درنهايت، نگاهي انتقادي از منظر فلسفۀ اسلامي دارد. نظريات كل‏گرا با رويكرد طبيعت‏گرايي، آگاهي را از تحليل جامعه‏شناختي كنار نهاده و به‏دنبال عوامل زيربنايي شكل‏دهنده آگاهي هستند. تفسيرگرايان نيز كه از آگاهي آغاز و بر عامليت ذهن و فهم كنشگر تأكيد دارند؛ سرانجام قائل به سلطۀ جامعه بر آگاهي و حركت به‌سمت نوعي ايده‌آليسم مي‌گردند. فلسفۀ اسلامي با مباحثي چون اتحاد علم‏ و عالم ‏و معلوم، تجرد ادراك و حركت جوهري نفس، بدون آنكه دچار ايده‏آليسم شود، به تحليل آگاهي و جايگاه كانوني آن در نظريه اجتماعي مي‏پردازد؛ به‏گونه‏اي كه ماهيت و هستي جامعه و نظريه‏پردازي اجتماعي، منوط به تحليل اين عنصر بنيادي است.