سير تكامل تصاوير عوج بن عنق در نگارگري ايران (سده‌هاي هفتم تا دهم هجري)

داستان زندگاني شخصيتي به نام عوج بن عنق كه ريشه در اسرائيليات داشت، از سده‌هاي آغازين اسلامي به تأليفات مسلمانان راه يافت. در متون اسلامي، عوج به عنوان يك كافر معرفي شده كه رودرروي پيغمبران الهي ايستاد و بنابراين نمادي از دشمان دين راستين در طول تاريخ است. بلنداي او به قدري بود كه ماهي دريا را مي‌گرفت و در برابر آفتاب بريان مي‌كرد و مي‌خورد. در زمان نوح (ع) آب سيل تا زانوي او بالا آمد و در نهايت با ضربه‌اي كه موسي (ع) با عصاي خود به قوزك پاي او زد هلاك شد. افسانۀ عوج مورد استقبال گستردۀ نگارگران ايراني در سده‌هاي مياني قرار گرفت. صحنۀ نبرد موسي (ع) با عوج در كتب تاريخي، قصص الانبياء، عجائب ‌المخلوقات و فالنامه‌ها مصوّر شده است. اين نوشتار از طرفي به دنبال بررسي ريشه‌ها و سير تكامل افسانۀ عوج در فرهنگ اسلامي است و از طرف ديگر به تحليل روند تكامل بازنمايي عوج در هنر سده‌هاي مياني ايران مي‌پردازد. يافته‌ها حاكي از آن است كه منشأ اين افسانه را بايد در تلمود و نه كتاب مقدس جستجو كرد. اگرچه قديمي‌ترين نگارۀ شناخته شده از عوج در هنر ايران به سدۀ هفتم م./سيزدهم ه. بر مي‌گردد، اما مهم‌ترين دوره در تثبيت تصوير عوج، دورۀ جلايري است.