بررسي جايگاه درآمدهاي نفتي در برنامه‌هاي پنج ‌گانه عمراني (1356-1327 ش) دوران پهلوي

ايران اولين كشور در خاورميانه به شمار مي رود كه نفت در آن توليد و صنعت نفت آن ملي شد. نفت مهم ترين منبع تأمين درآمدهاي ارزي و يكي از منابع اصلي در برنامه هاي توسعه و بودجه هاي سالانه در ايران بوده است. نوسانات و تكانه هاي قيمتي نفت و تأثير مستقيم آن بر درآمدهاي دولت در دوران مختلف باعث تحولاتي درحوزه هاي اقتصادي، سياسي و اجتماعي شده است. هدف اين پژوهش بررسي جايگاه، سهم و اهميت درآمدهاي نفتي در برنامه هاي اول تا پنجم عمراني در زمان پهلوي است. اين پژوهش كيفي و روش جمع آوري اطلاعات به صورت مطالعات اسنادي و كتابخانه اي و شيوۀ تحليل اطلاعات نيز توصيفي و تاريخي است. نتايج پژوهش نشان مي دهد كاهش و حذف درآمدهاي نفتي بعد از تحريم اين صنعت (كه ناشي از ملي شدن صنعت نفت بود) عامل اصلي توقف برنامۀ عمراني اول و نرسيدن اين برنامه به اهداف مورد نظر بود، ولي در برنامۀ دوم نفت از بخش هاي اصلي رشد اقتصادي اين برنامه بوده است. هرچند در اين برنامه بخش خدمات نقش اصلي را داشت، از سال 1342 به بعد مجدداً بخش نفت تا پايان برنامۀ عمراني پنجم بخش اصلي اقتصاد ايران بود. در برنامۀ سوم و چهارم، توسعۀ نفت به موفقيت چشمگيري مي رسد و پشتيبان اصلي رشد اين برنامه ها قرار مي گيرد، چنانكه از برنامۀ عمراني سوم تا پايان دوران پهلوي ميزان توليد و درآمدهاي نفتي افزايش مي يابد و بعد از افزايش انفجارگونۀ قيمت نفت در بازارهاي جهاني در اوايل دهۀ 1350، پيش بيني افزايش شديد درآمدهاي نفتي باعث بازنگري در برنامۀ عمراني پنجم مي شود.