پرتوي بر اهواز كهن از خلال متون ساساني و اسلامي و حدسي در باب مكان رام ‌اردشير ساساني

درباره‌ سرآغازهاي شكل ‌گيري شهر اهواز بسيار كم مي‌دانيم. هرچند بنيان شهري در اين ناحيه را تا روزگار عيلاميان تخمين مي‌زنند، كهن‌ترين روايات تاريخي و شواهد باستان‌شناختي در باب اين شهر از روزگار اشكانيان و ساسانيان فراتر نمي‌رود. آن گونه كه از متون دورۀ ساساني، چون شهرستان‌هاي ايرانشهر، و انبوه تاريخنامه‌هاي دوره‌ اسلامي برمي‌آيد در اين زمان شهري به نام هرمزاردشير توسط اردشير بابكان يا نوه‌ او هرمزاردشيران در اين ناحيه بنا شد. بنا به روايات غالب، اين شهر، چون بسياري از شهرهاي ايران پيش از اسلام، ساختاري دوبخشي (مردمي و حكومتي) داشته كه بخش مردمي هوجستان واجار و بخش حكومتي هرمزاردشير ناميده مي شده است. با ظهور اسلام شهر حكومتي از بين رفته و شهر مردمي با تعريب با عنوان سوق‌الاهواز ادامه‌ حيات داده است. اما اين روايات خود خالي از ابهام و آشفتگي نيست. در اين مقاله سعي شده است با استفاده از روش تحقيق تاريخي نگاهي موشكافانه‌تر به روايات بنيادگذاري اهواز انداخته شود و با تحليل و مقايسۀ اين روايات تبيين روشن‌تري از چند و چون اين كهن‌شهر كمتر شناخته‌ ايراني به دست داده شود. چنين تبييني علاوه بر رفع ابهام و آشفتگي روايات مي‌تواند پشتوانه‌ خوبي براي جست وجوهاي تاريخي و هويتي و مطالعات ميداني در باب اهواز امروز، به‌مثابه‌ يكي از مواريث تاريخ شهرسازي ايران، باشد. نتايج اين تحقيق بيانگر روايتي نو از شكل‌گيري اهواز در روزگار ساسانيان است كه اندكي با آنچه تاكنون نقل شده تفاوت دارد، اما همزمان هم مي‌تواند جمع مناسب‌تري ميان روايات متفاوت و گاه متناقض نقل‌شده درباب اين شهر به دست دهد و هم فرضيه‌اي تازه در باب مكان رام‌اردشير يا رامش‌اردشير، يكي از نخستين شهرهاي بنيادشده از سوي اردشير بابكان، بيافريند. براساس اين تحقيق، هرمزاردشير و هوجستان واجار در واقع نام يك مكان است كه همان هسته‌ مردمي شهر اهواز پيش از اسلام بوده و پس از اسلام با نام سوق‌الاهواز به حيات خود ادامه داده است. در مقابل هسته‌ حكومتي و نخستين اقدام شهرسازي ساسانيان در اين ناحيه رام‌اردشير يا رامش‌اردشير بوده كه با ظهور اسلام از بين رفته و آشفتگي متون جغرافيايي و تاريخي دوره‌ اسلامي در ذكر مكان آن احتمالاً از همين حقيقت ناشي شده است.