جايگاه رهيافت واقع‌گرايي در تعامل ديوان بين‌المللي دادگستري با ج. ا. ايران؛ مطالعه موردي پرواز 655 مسافربري ايران

رسيدگي به دعاوي و قضاياي بين المللي مخصوصاً در شرايطي كه منجر به مرگ غيرنظاميان شود، از جمله اقدامات غيرقابل توجيه در شرايط صلح و حتي جنگ است. يكي از اين موارد، اقدام نظامي ايالات متحده عليه هواپيماي مسافربري ايرباس ايراني پرواز 655 در سوم ژوئيه 1998 بوده است كه منجر به كشته شدن 290 سرنشينان اين هواپيما در داخل خاك ايران شد. با توجه به عمق حادثه و تبعات سياسي-حقوقي آن براي دو كشور، قضيه رسيدگي به آن با شكايت ج. ا.ايران به ديوان بين المللي دادگستري ارجاع شد كه در اين پژوهش به ابعاد حقوقي آن پرداخته خواهد شد. سؤال پژوهش اين است كه ديوان در رسيدگي به اين موضوع از چه رويكردي استفاده كرده است و آيا اين رويكرد توانست حقوق كشور آسيب ديده را به طور كامل برآورده كند؟ نتيجه مقاله نشان دهنده اين مطلب است كه ديوان از رويكرد شكل گرايي به جاي واقع گرايي بهره برده است، كه به ناديده گرفتن حقوق كشور آسيب ديده و عدم شناسايي متجاوز، ناديده گرفتن اصول و كنوانسيون هاي مرتبط با حقوق هوايي كشورها در عرصه بين الملل، ناديده گرفتن تجاوز به حاكميت سرزميني ايران و غلبه يافتن ملاحظه سياسي بر ملاحظه حقوقي شده است. در نهايت با توجه به عدم رسيدگي محتوايي از سوي ديوان از يك طرف در زماني كه شكايت مطرح بود و نگراني از افزايش تنش سياسي ميان دو كشور، از طرف ديگر، پرونده بدون صدور رأي از سوي ديوان، مختومه اعلام شد و ايران تنها به دريافت غرامت از سوي امريكا به شركت ايران اير موافقت نمود كه نشانگر برخي ملاحظات سياسي داخلي در كنار رويه شكلي ديوان است. در مقاله حاضر از روش توصيفي و تحليلي براي بررسي موضوع استفاده شد.