مطالعه فرمي و نمادين نقش‌مايه پرنده در شاهنامه بايسنقري و هفت اورنگ جامي (بر اساس آراء انديشمندان اسلامي)

پرندگان، به‌سبب توانايي پرواز و ارتباط با آسمان، در بسياري از آثار ادبي، عرفاني نمادي از روح و نفس ناطقه شمرده شده، داراي معناهاي باطني و معنوي هستند. همچنين، نقش‌مايه پرنده در آثار نگارگري دوران مختلف از جمله عهد تيموري (نسخه شاهنامه بايسنقري) و عهد صفوي (نسخه هفت اورنگ جامي) نمود دارد. از آنجائي كه شاهنامه بايسنقري و هفت اورنگ جامي هر دو متعلق به منطقه خراسان بزرگ- مهد هنر و عرفان در سده‌هاي نخستين اسلامي بوده‌اند؛ نقش‌مايه پرند‌گان در هفت اورنگ جامي از مكتب مشهد مي‌توانسته است متاثر از شاهنامه بايسنقري مكتب هرات پيشين باشد. هدف اين پژوهش دستيابي به مفاهيم نمادين نقش مايه پرندگان اين دو نسخه در كنار تحليل فرمي و ساختاري است. پرسش اصلي اين است كه نقش‌مايه پرندگان در دونسخه شاهنامه بايسنقري و هفت اورنگ از لحاظ فرمي و نمادين دربردارنده چه مفاهيمي است؟ وجوه افتراق و اشتراك نقش‌مايه پرنده در دو نسخه كدامند؟ عوامل تاثير‌گذار در وجوه افتراق و اشتراك نقش‌مايه پرنده در دو نسخه چيست؟ روش تحقيق، توصيفي تحليلي، تطبيقي، كيفي و شيوه گردآوري اطلاعات، كتابخانه‌اي است. طبق نتايج حاصله بيشترين تعداد نقش‌مايه پرندگان شاهنامه بايسنقري متعلق به كوكوي كاكلي و زاغي و در هفت اورنگ جامي بيشترين تعداد، متعلق به قمري و بلبل است. در تحليل ساختاري، نقش‌مايه پرندگان شاهنامه بايسنقري، اغلب بر روي تركيب‌بندي نگاره‌ها كه شامل فرم بيضي است قرار نگرفته و داراي وجه نمادين در نگاره‌ها نيستند. در مقابل، نقش‌مايه پرندگان هفت اورنگ جامي، در موارد بسياري بر روي تركيب‌بندي نگاره‌ها كه اغلب شامل فرم اسپيرال و بيضي است قرار گرفته و در مواردي، داراي وجه نمادين هستند. نقش‌مايه پرندگان در شاهنامه بايسنقري، به دليل عدم ارتباط نگارگران با عرفا و انديشمندان، اغلب فاقد مفاهيم نمادين هستند. در مقابل، به دليل پيشينه طولاني در روابط نگارگران با عرفا و انديشمندان، نقش‌مايه پرندگان در هفت اورنگ جامي اغلب داراي مفاهيم نمادين‌اند.