بهره برداري رعايا از تعارض منافع نخبگان حاكم در رسم اعطاي تيول(عصر ناصري)

شيوه‌هاي گوناگون مقاومت فرودستان در برابر گروه‌هاي حاكم از موضوعاتي است كه در مطالعات تاريخ ايران كم‌تر به آن پرداخته شده است. رسم اعطاي تيول كه از ديرباز در ديوان‌سالاري ايران جايگاه درخور اعتنايي داشت در دورۀ قاجاريه، فرصت‌هايي را در اختيار رعايا قرار مي‌داد تا از تيولداران و حكام ولايات امتيازگيري كنند. پرسش اين است كه رسم اعطاي تيول، چگونه به اختلاف و كشمكش گروه‌هاي حاكم منجر مي‌شد و رعايا چگونه از اين اختلاف‌ها بهره مي‌بردند؟ دربار قاجاريه كه هميشه با تقلب‌هاي فراوان حاكمان ولايات در ارسال ماليات به خزانه رو‌به‌رو بود با اعطاي تيول به برخي مواجب‌بگيران و كارگزارانش، بخشي از زمين‌ها را از دسترس حكام ولايات خارج مي‌كرد؛ وضعيتي كه به هيچ وجه موافق ميل آن‌ها نبود، اما دربار از سوي ديگر با تقلب تيولداران نيز مواجه مي‌شد. ناصرالدين شاه با مشروط كردن اعطاي تيول به رضايت رعايا تلاش مي‌كرد تيولداران را هم مهار كند. به اين ترتيب، امكاني براي رعايا به وجود مي‌آمد كه بين تيول‌دار و حاكم ولايت يا بين دو تيول‌دار، فرد منصف‌تر را انتخاب كنند يا مباشران و گماشتگان تيول‌داران را تغيير دهند يا تنها رفتار آن‌ها را تصحيح كنند. چارچوب نظري پژوهش برگرفته از نظرات پاتريشيا كرون دربارۀ ويژگي‌هاي حكومت‌هاي پيشامدرن است. اين پژوهش با روش علي و با تكيه بر اسناد درجه اول، به ويژه اسناد مجلس تحقيق مظالم، انجام شده است. هدف از اين پژوهش، روشن شدن بخشي مغفول از تاريخ فرودستان و تشريح رفتار ايشان در برابر نخبگان حاكم براي تعديل بهره‌كشي‌هاست. پيش از اين، مطالعه‌اي كه به استفادۀ رعايا از تعارض منافع گروه‌هاي حاكم دورۀ قاجاريه در رسم اعطاي تيول پرداخته باشد انجام نشده است.