احيا و تثبيت حوزۀ علميۀ قم در ايران معاصر

اين مقاله به بررسي پيدايش تاريخي حوزۀ علميۀ قم در ايران مي‌پردازد. استدلال مي‌شود كه پيدايش حوزۀ علميۀ قم در ايران، به‌عنوان رقيبي براي حوزه‌هاي علميه در عراق عرب، نتيجۀ هم‌نشيني تغييرات ‌ايجاد شده درون روحانيت و دگرگوني‌هاي به‌وجود آمده در نيروهاي مادي در خاورميانه بود. برخلاف ديدگاه ارتدوكس و متعارف كه به دنبال منشأ استعلايي براي اين نهاد ديني است، اين مقاله استدلال مي‌كند كه هم‌زماني تقريبي پديدار شدن حوزۀ علميۀ قم و دولت مدرن كه به‌نوعي در تعارض و تمايز با آن فهميده مي‌شوند، نبايد چندان پارادوكسيكال يا متناقض‌نما به نظر برسد. درحقيقت اين دو نهاد، باتوجه‌به نياز روحانيت شيعه براي حفظ و سازماندهي خود در ميانۀ بحران به‌وجود آمده به واسطۀ اضمحلال امپراتوري عثماني و تضعيف حوزۀ عتبات و بي‌جا شدن روحانيت، در تعامل با هم به‌وجود آمدند، به‌طوري‌كه نه دولت مدرن در موضع حذف اين نهاد «سنتي» برآمد و نه اين نهاد «سنتي» در تقابل حاد با امر مدرن برخاست.