نمودهاي دانش «خواص عناصر» در داستان‌ هاي اساطيري و تمثيلي فارسي (با تكيه بر نزهت ‌نامۀ علايي، عجايب‌ المخلوقات، جواهرنامه و الأبنيه عن حقايق ‌الأدويه)

باور به خواص پنهان و مرموز عناصر هستي، در پزشكي و جادوگريِ روزگاران كهن، نقش ويژه‌اي داشته است. باورمندان به اين دانش، خواص عناصر هستي (از اعضاي بدن جانوران گرفته تا حروف و اعداد) و تأثير آنها را بر پديده‌ها و موجودات جهان شناسايي مي‌كردند و از اين يافته‌ها در كارهاي گوناگوني مانند پزشكي، طالع‌بيني، تعبير خواب، هواشناسي، كيمياگري، جادو، طلسمات و... بهره مي‌بردند. اين باورها بر جهان‌بيني و زندگي معمول مردم نيز چيرگي داشته است؛ به‌گونه‌اي كه نشانه‌هاي آن را مي‌توان در تاروپود داستان‌هاي برجاي‌مانده از آن دوران ديد. رازوارگي برخي از داستان‌هاي اساطيري پارسي نيز در دل برخي از اين باورها نهفته است. ماجراهايي مانند سيمرغ و اعمال جادويي و درماني او، نبرد رستم با ديو سپيد، كنش‌هاي جادويي كيخسرو و... در شاهنامه ازجمله داستان‌هاي اساطيري است كه باورهاي مربوط‌به اين دانش در آنها بازتاب چشمگيري داشته است. در مقالۀ حاضر با رويكردي تازه و براساس متن‌هاي موازيِ داستان‌هاي اساطيري و تمثيلي، چند داستان و روايت اسطوره‌اي و تمثيلي در دو بخش پزشكي عامه و جادوگري بررسي مي‌شود؛ اين متن‌ها عبارت است از: نزهت‌نامۀ علايي، عجايب‌المخلوقات، جواهرنامۀ نظامي و الأبنيه عن حقايق‌الأدويه كه دربارۀ خواص پنهان اشيا اطلاعاتي دارند. در اين آثار، مسائل پزشكي عامه و جادوگري با توجه به اين باورها در چهار گروه «جانداران»، «گياهان»، «سنگ‌ها/ فلزات» و «صدا/ آواز» بررسي و تحليل مي‌شود و ريشۀ برخي از اين باورها نشان داده خواهد شد.