مباني فلسفي صدرالمتألهين در مواجهه با تناقض ‌باوري در وحدت وجود

تلاش صدرالمتألهين براي ايجاد آشتي ميان فلسفه و عرفان، وي را با دشواري ‌هايي مواجه كرده است كه برخي از آنها توسط خود وي مورد توجه قرار گرفته و برخي را مي‌توان با توجه به مذاق و مباني وي كنكاش كرد. يكي از اين دشواري‌ها عبارت است از انطباق تجربه عارفانه وحدت وجود با قاعده تناقض. اين ادراك حضوري كه يگانگي مخلوقات با خالق و در عين حال دوئيت آنها را مدعي است، قاعده منطقي- فلسفي امتناع تناقض را به چالش مي‌كشد. هدف اين نوشتار پاسخ به اين پرسش است كه صدرالمتألهين چه راه‌‌‌‌‌‌كاري براي اين اشكال داشته است؟ هرچند وي در آثار متأخر خود به وحدت شخصي وجود قائل شده، اما به نظر مي‌رسد نظريه وحدت تشكيكي وجود - علي‌رغم عدم تصريح خود ملاصدرا - راه‌حلي از جانب وي براي خروج از اين اشكال بوده است. با اين‌حال، روش توصيفي و تحليل انتقادي نگارندگان حاكي از عدم كفايت اين نظريه براي حل اين تناقض‌نما است. منطق باور نيز نمي‌تواند براي خروج از اين اشكال راهگشا باشد. نگارندگان نشان داده‌اند كه براساس مبناي صدرالمتألهين در مسئله وجود ذهني، قاعده امتناع اجتماع متناقضين در عوالم غيرمادي مضيق شده و امكان جمع برخي امور متقابل در آن فراهم مي‌باشد و از اين رهگذر مي‌توان در حل تناقض‌نماي وحدت وجود نيز بهره جست. در مجموع، روشن است كه ملاصدرا نه مي‌خواسته و نه با توجه به مباني فكري خود- مي‌توانسته تناقض‌باوري و نقض قاعده تناقض را پذيرا باشد.