ترتيب سازه اي بند فارسي با تكيه بر دستور نقشگرا-گفتماني

در اين پژوهش به دنبال معرفي روشي جديد براي توجيه ترتيب سازه اي عناصر بند در زبان فارسي هستيم. به اين منظور دستور نقش گراگفتماني (2008) به عنوان جديدترين دستور نقش گرا چارچوب اصلي اين پژوهش را تشكيل مي دهد. اين دستور برخلاف اصول رده شناختي گرين برگ (1963) از روشي پويا براي تعيين ترتيب سازه اي استفاده مي كند. روش ترتيب قرارگيري سازه ها در اين دستور به گونه ايست كه هيچ جايگاهي از قبل براي عنصر خاصي از زبان تعيين شده نيست بلكه جايگاه هر عنصر براساس لايه اي كه در آن توليد مي شود، نقش كاربردي و معنايي آن (بافت زباني) و با توجه به ساير عناصر بالادستي آن در سلسله مراتب لايه هاي دو سطح بينافردي و بازنمودي تعيين مي گردد. علاوه بر اين، در اين دستور قواعدي براي تعيين ترتيب سازه ها معرفي شده است كه نه تنها به تعيين ترتيب عناصر بند كمك مي كند بلكه براي تعيين عناصر تشكيل دهندۀ گروه و واژه نيز كاربرد دارد؛ با اين وجود هدف پژوهش حاضر تنها تعيين ترتيب سازه هاي فارسي در سطح بند است. دستور نقش گرا گفتماني چهار جايگاه مطلق آغازي، دومين، مياني و پاياني و تعدادي جايگاه نسبي را براي سازه هاي تشكيل دهندۀ بند در نظر مي گيرد؛ طبق روش بالا به پايين اين دستور، هر زمان يكي از اين چهار جايگاه مطلق اشغال شود جايگاه هاي نسبي آن مي توانند پذيراي عنصر ديگري شوند. با درنظر گرفتن چهار جايگاه در اين دستور شرايطي ايجاد مي شود كه در ازاي هر روساخت دستوري طبق اصول رده شناختي گرين برگ، 14 ترتيب سازه اي محتمل وجود خواهد داشت. به عبارتي، در مقابل 6 ترتيب سازه‌اي گرين برگ يعني SOV,SVO,OVS,OSV,VOS,VSO، در اين دستور 84 احتمال وجود دارد. نتايج اين پژوهش حاكي از كارايي اصول اين دستور براي تعيين ترتيب سازه اي بند فارسي به عنوان زباني با ترتيب سازه اي آزاد است. از طرف ديگر، با توجه به آنكه در اين دستور اعتقادي به وجود حركت سازه اي نيست مي توان -با استدلال هاي نقشي- آزادي  سازه هاي بند فارسي را (به عنوان نتيجۀ نيت كاربردي گوينده) به صورت پايه زايشي توجيه كرد. به همين منظور، در بخش آخر پژوهش يكي از انواع قلب نحوي نيز  ( قلب تحوي  كوتاه برد چپ گراي فارسي) به عنوان  فرايندي پربسامد برمبناي ملاحظات كاربردي (نه نحوي) دستور نقش گراگفتماني مورد بررسي قرار مي گيرد.