بررسي قطب‌ بندي نظام گفتماني در تركيب ‌بند محتشم كاشاني بر اساس نظريۀ مربع ايدئولوژيك ون دايك

تحليل گفتمان شعر اين امكان را به خواننده مي‌دهد تا نسبت به جهان‌بيني شاعر، عقايد، باورها و انگاره‌هاي ذهني او آگاهي پيدا كند. اين مسأله در ارتباط با شعر شيعه و شعر عاشورايي كه غالبا برپايه برجسته‌سازي قطب مثبت «خود» و حاشيه‌راني قطب منفي «ديگري» بنا شده‌است، نمودي دوچندان دارد. تركيب‌بند محتشم كاشاني ازجمله شاهكارهاي ادبيات فارسي است كه نظام دوقطبي برجسته‌سازي و حاشيه‌راني، نقش اساسي در شكل‌بندي گفتمان آن دارد. از آن‌جاكه اين اثر در واكُنش به ظلمي كه در واقعه عاشورا به امام حسين (ع) و اطرافيانش روا شد، شكل گرفت؛ لذا متن آن تبديل به شبكه زباني‌اي مي‌شود كه به‌خاطر بُعد تأويلي نشانه‌ها و آگاهي محتشم نسبت به قدرت زبان و سطوح گفتماني، هويت «خود» برجسته‌سازي مي‌شود و هويت «ديگري» به حاشيه‌رانده مي‌شود. در پژوهش حاضر تلاش بر آن است با تكيه‌بر روش توصيفي- تحليلي و با استناد به نظريه تحليل گفتمان انتقاديِ ون‌دايك، نظام گفتماني تركيب‌بند محتشم بررسي شود. بُرش افقي گفتمانِ تركيب‌بند نشان مي‌دهد حاشيه‌راني هويت ديگري، قطب برجسته تركيب‌بند است (%61) كه با بُرش‌هاي عمودي‌اي كه شامل سطوح معني، ساختار گزاره‌اي، دستور زبان و استدلال است، اين حاشيه‌راني تقويت مي‌شود.