تحليلي در سير تطور آيات مستثنا (براساس مطالعۀ تفاسير روايي قرن دوم تا نهم)

آيات مستثنا، آياتي است كه برخلاف كليت آيات يك سوره، در مكه يا مدينه نازل شده است. براساس تحقيق پيش رو، شمارآيات مستثنا در روايات از قرن دوم تا نهم سير صعودي داشته؛ تا جايي كه سيوطي 90روايت دربارۀ اين قسم از آيات نقل كرده است. اين پژوهش كه با روش توصيفي-تحليلي صورت پذيرفته، در پي بررسي چگونگي شكل‌گيري و تطور كمّي و كيفي آيات مستثنا از منظر مفسران در طي شش قرن مزبور برآمده است. برحسب نقاط اشتراك و افتراق، رويكرد مفسران به آيات مستثنا را به سه دوره مي توان تقسيم كرد. در دورۀ نخست (قرون2-4) معمولاً مفسران آيات انگشت شماري را مستثنا نموده و در نقل اين آيات از راويان خود نام نبرده و به علت مستثنا شدن آيات هم اشاره اي نكرده اند. در دورۀ دوم (قرون5-6) آيات بيشتري مستثنا شده و مفسران به نقل روايت در بيان مستثنا شدن آيات اهتمام فراواني داشته اند و بعضاً از چند راوي در گزارش مستثنا شدن آيات نام برده اند. در اين دوره علت مستثنا شدنِ ميزان قابل توجهي از آيات در مقدمۀ سوره ها بيان گرديده است. در دورۀ سوم (قرون7-9) حجم آيات مستثنا به اوج خود رسيده، از راويانِ جديدي در نقل آيات مستثنا ياد شده و آيات مستثناي فراواني به راويان مشهور نسبت داده شده است. در عين حال رويكرد انتقادي به اين‌گونه آيات نيز شكل گرفته و اندكي از اين آيات توسط مفسران نقد شده است. از مكي بودن بسياري از آيات مستثنا و نقل اين آيات عموماً در مقدمۀ سوره ها هم مي توان به عنوان نقاط اشتراك همۀ ادوار نام برد.