توسعه ايران بر مبناي مسئله هويت در انديشه سيد فخرالدين شادمان

جامعه ايران از اواسط دوره قاجار پس از مواجهه با تمدن غربي، با مسئله‌اي بزرگ روبرو شد و آن عقب‌ماندگي ايران در دايره مدرنيته بود. راهكار روشنفكران ايراني از ميرزا آقاخان كرماني تا علي شريعتي عليرغم تفاوت‌هاي بسيار بر محور حفظ هويت ملي در مقابل دگرِ غربي و عربي و يا بازگشت به منِ ايراني بود كه زماني قلب عالم بود؛ اما همين هويت‌يابي ايراني محل مناقشه بسيار بود. در اين پژوهش با اتكا به نظريه ملي‌گرايي ضياء ابراهيمي و برمبناي روش هرمنوتيك زمينه - مولف اسكينري، راهكار شادمان از روشنفكران عصر پهلوي در مواجهه با مسئله عقب‌ماندگي ايراني واكاوي مي‌شود. ملي‌گرايي بيجاساز با رويكرد قومي، عامل عقب‌ماندگي ايران را هجوم اعراب و راه برون‌رفت از آن را بازگشت به هويت ايران باستان مي‌داند، اما ملي‌گرايي مدني، عامل عقب‌ماندگي را در ناكارآمدي و ضعف دروني جامعه جست و جو مي‌نمايد كه راه‌حل آن در قانون‌گرايي، حفظ هويت ملي با تمام تنوع‌هاي خود و بهره‌گيري از همه هويت‌هاي ظرفيت‌ساز خلاصه مي‌كند. براين اساس، سؤال محوري ما در اين پژوهش در مواجهه با انديشه شادمان اين است كه راهكار شادمان براي جبران عقب‌ماندگي ايراني چيست؟ شادمان به ما نشان مي‌دهد، راه توسعه در عصر مدرن، حفظ و به هنگام سازي هويت ملي از طريق ابزار زبان، و متاثر از آن تسخير تمدن غرب از طريق علم گرايي زمينه مندانه مي‌داند. بنابراين او نگاه تك‌ساحتي، تكنيكي و شبه ايدئولوژيك به هويت، زبان و تمدن غربي ندارد.