تدوين كيفي الگوها و شاخص‌هاي بازآفريني اقتصادمبنا با رويكرد رقابت‌پذيري شهر (شهر سنندج)

مقدمه ‌رقابت‌پذيري ‌موضوعي مهم و محوري است كه از آن به عنوان وسيله‌اي براي دستيابي به رشد اقتصادي مطلوب و توسعۀ پايدار ياد مي‌شود. رقابت‌پذيري يك شهر به مجموعه‌اي از عوامل بستگي دارد كه شامل نوع حاكميت، ارتباطات جهاني، زيرساخت‌هاي اجتماعي و اقتصادي، كيفيت سرمايۀ انساني و محيط طبيعي، محيط تجاري و قابليت مؤسسه‌هاي محلي است. طي چند دهۀ اخير شهر، سنندج به عنوان مركز استان كردستان با رشد روزافزون جمعيت و مهاجرت كه منجر به ساخت‌وساز و تغييرات زياد در ساختار فضايي به‌ويژه رشد و گسترش كالبدي - فيزيكي شهر در مكان‌هاي نامساعد طبيعي شده است. موقعيت بافت قديم و بازار تاريخي در مركز ثقل جغرافيايي شهر و بارگذاري پتانسيل‌هاي گردشگري- تفريحي به‌خصوص آبيدر، توجه به پتانسيل رودخانۀ قشلاق و لبه‌هاي طبيعي مي‌تواند با تأكيد بر تعيين عوامل و تعيين الگوها و شاخص‌ها كه لزوم توجه به مسائل شهري و به‌خصوص رقابت‌پذيري اقتصاد شهري آن را ضروري ساخته است. اين پژوهش ضمن مرور مفاهيم، رويكردها و نظريه‌هاي رقابت‌پذيري شهري و بازآفريني شهري به ارائۀ الگوها، مضامين و شاخص‌هاي رقابت‌پذيري شهري پايدار با تأكيد بر رويۀ اقتصادمبنا در برنامه‌هاي مديريتي بازآفريني پايدار خواهد پرداخت.مواد و روش ماهيت روش‌شناسي پژوهش حاضر بر اساس نتيجه از نوع توسعه‌اي و بر اساس ماهيت، هدف و روش، از جنس تركيبي به صورت توصيفي - تحليلي است. با توجه به مسئلۀ پژوهش حاضر كه ضمن بررسي استنادي، شاخص و معيارها، مفاهيم و الگوهاي مستخرج از بخش مباني نظري از طريق تحليل محتوا و تكنيك تحليل كيفي (تحليل مضمون) و بررسي وضع موجود محدودۀ مورد مطالعه با روش رگرسيون چندگانه در محور اصلي پژوهش با استفاده از تحليل داده‌هاي محتواي و كدگذاري، نرم‌افزار كتاب‌شناختي (VOSviewer) و نرم‌افزاري (SPSS20) در عنوان، چكيده، كليدواژه، متن و نتايج مقالات كه به زبان انگليسي در ژورنال‌هاي معتبر شامل مقاله (article) يا مقالۀ مروري (review) چاپ شده در نشريات (ScienceDirect) و (Scopus) در مجموع 623 سند حاوي يكي از كليدواژه‌هاي رقابت‌پذيري شهري، بازآفريني اقتصادي در اين پايگاه‌هاي علمي مورد بررسي و مطالعۀ اوليه قرار گرفته است. همچنين، جامعۀ آماري 76 نفر از طريق نمونه‌گيري تصادفي در دسترس شامل سازمان‌ها و نهادهاي دخيل در امر بازآفريني شهري و تأثيرگذار بر اقتصاد شهري و همچنين، نهادهاي مردمي و خصوصي شهر سنندج در ارتباط با مناطق انتخابي به عنوان نمونه‌هاي مورد مطالعه شامل پارك تفريحي و گردشگري كوه آبيدر به عنوان نشانۀ كلان و شاخص شهري، بازار سنتي به عنوان هويت تاريخي، رودخانۀ قشلاق و لبه‌هاي طبيعي تعيين شده است. يافته‌ها مرحلۀ اول: بخش كيفي؛ اين نتايج بيانگر آن است كه (ScienceDirect) 311 سند و (Scopus) با 312 سند در مجموع 623 سند علمي معتبر حاوي يكي از كليدواژه‌هاي رقابت‌پذيري شهري، بازآفريني اقتصادي در اين پايگاه‌هاي علمي مورد بررسي و مطالعۀ اوليه قرار گرفته است. در نهايت، با بررسي مقالات؛ تعداد ‌15 مقالۀ علمي معتبر كه بيشترين ارتباط موضوعي و محتوايي را با عنوان پژوهش و مقالۀ حاضر داشتند، تجزيه‌و‌تحليل نهايي شدند. بيشترين تعداد مقالات و اسناد علمي منتشر‌شده در اين بازه مربوط به سال 2021 و مرتبط به مقالاتي از نوع پژوهشي با 61.1 است. نشريات Sustainability Switzerland بيشترين استناد علمي بر اساس سال انتشار در زمينۀ بازآفريني و رقابت‌پذيري شهري است. بيشترين تعداد مقالات در اين زمينه موضوعي به لحاظ قلمروي جغرافيايي به آمريكا با 202 مقاله و پس از آن به انگلستان با 96 و ايالت متحدۀ آمريكا با 90 مقاله اختصاص دارد. بر اساس تحليل و بررسي محتوايي و كيفي جدول 1 كدگذاري انجام‌شده نتايج نشان‌دهندۀ 55 معيار/شاخص، 12 مضامين (محتوايي و رويه‌اي) و 5 مؤلفۀ اصلي «اجتماعي، اقتصادي، زيست‌محيطي، سياسي و مديريتي، كالبدي» است. نتايج تحليل ثانويه و مستخرج از كدگذاري اوليه در جدول 2 بررسي شده است. مرحلۀ دوم: بخش كمي؛ براي تهيۀ پرسشنامه به منظور بررسي شناسايي الگوها، شاخص‌ها/معيارها و مفاهيم مؤثر بر رقابت‌پذيري اقتصادي شهر سنندج و جامعۀ آماري منتخب از طريق روش دلفي و ابزار پرسشنامه، جامعۀ آماري 76 نفر از طريق نمونه‌گيري تصادفي در دسترس از كارمندان و شاغلان در سازمان‌ها و و نهادهاي دخيل در امر بازآفريني شهري و تأثيرگذار بر اقتصاد شهري و همچنين، نهادهاي مردمي و خصوصي شهر سنندج در ارتباط با مناطق انتخابي به عنوان نمونه‌هاي مورد مطالعه شامل پارك تفريحي و گردشگري كوه آبيدر به عنوان نشانۀ كلان و شاخص شهري، بازار سنتي به عنوان هويت تاريخي، رودخانۀ قشلاق و لبه‌هاي طبيعي هستند. با توجه به روش تركيبي پژوهش و مشخص كردن مضامين از طريق تحليل محتواي كيفي، تعداد 12 مورد از مضامين استنباطي از مرحلۀ اول تجزيه‌وتحليل براي ادامه در روش كمي مورد بهره‌برداري و تحليل نهايي خواهد بود. نتايج جدول 6 و ميانه نظري (عدد 3) نيز نشان مي‌دهد اختلاف معناداري وجود دارد (0/05 p). براساس مدل در سطح اول، مضامين متغير رقابت‌پذيري شهري اقتصادي شهر مورد بررسي قرار گرفته‌اند. در مجموع ميانگين؛ در مضامين «سرمايه‌گذاري شهري»، «رقابت‌پذيري رويدادمحور شهري»، «توسعۀ رقابتي كاربري‌هاي زمين»، «رقابت‌پذيري گردشگري شهري»، «مسكن و رقابت اقتصادي»، «رقابت در ايجاد دسترسي در شهرها» بالاتر از ميانۀ نظري ارزيابي شده كه در جدول 7 به‌تفصيل مورد بررسي قرار گرفته و نشان‌دهندۀ اين مطلب است.نتيجه‌گيري نتايج حاصل از تحليل‌هاي انجام‌شده در منابع و نتايج پرسشنامه نشان مي‌دهد مهم‌ترين مقولات تأثيرگذار بر رقابت‌پذيري بازآفريني اقتصادي شهري در قالب پنج مؤلفه (اجتماعي، مديريتي‌ـ سياسي، اقتصادي، زيست‌محيطي و كالبدي) و با بررسي و جمع‌بندي مباني نظري و روش پژوهشي تركيبي شامل تحليل محتواي كيفي و كمي، 5 كليدواژۀ موضوعي به عنوان مفهوم «ايجاد رقابت شهري از طريق برنامه‌هاي رويدادمحور، سرمايه‌گذاري در جذابيت‌هاي رقابت‌پذير شهر، سرمايه‌گذاري در صنايع دوستدار محيط زيست، رشد خلاقيت و نوآوري رقابتي در كارآفريني، رقابت‌پذيري در سطح مكان و مسكن» 55 كليدواژه به عنوان شاخص‌هاي پژوهش «جذابيت مناطق تاريخي شهري، خلاقيت شهري، جذابيت و رقابت‌پذيري، ساختار اجتماعي شهر، پويايي شهري، كاهش جنبه‌هاي فرهنگي، پراكندگي شهري، نوآوري شهري، توليد دانش، سرمايۀ فرهنگي، جذابيت اقتصادي شهري، رقابت اقتصادي جهاني، توسعۀ رقابت اقتصادي، رقابت بين شهرهاي كوچك و متوسط، مكانيسم‌هاي اقتصادي و مالي، بهبود رقابت شهري، ايجاد اشتغال، جذب سرمايه، قيمت مسكن، ارتقاي سلامت عمومي، زيست‌محيطي، اكوسيستم شهري، سياست‌هاي گسترش شهري، موقعيت مكاني، رويدادهاي شهري، حاشيه‌نشين اقتصادي، رقابتي شدن شهرها، سياست پولي دولت، مقاصد رقابت‌پذير گردشگري، فناوري اطلاعات كسب‌وكار، نابرابري‌هاي منطقه‌اي و شهري، پياده‌راه، توسعۀ مجدد نواحي تاريخي، دسترسي، بازآفريني توسعۀ مجدد زمين، توسعۀ خودبه‌خود، تراكم شهري، فاصلۀ رفت و آمد شهري، سرمايه‌گذاري‌هاي زيرساختي، آثار تاريخي، بازار مسكن، نوسازي مسكن، گسترش شهري» و 5 كليدواژۀ موضوعي به عنوان الگوهاي پژوهش «رقابت در نوآوري شهري، رقابت‌پذيري گردشگري شهري، سرمايه‌گذاري شهري، پراكندگي شهري و رقابت شهري، عوامل رقابت‌پذيري در كارآفريني، مسكن و رقابت اقتصادي، رقابت‌پذيري رويدادمحور شهري، رقابت در ايجاد دسترسي در شهرها، توسعۀ رقابتي كاربري‌هاي زمين، رقابت‌پذيري توسعۀ سبز، سرمايه‌گذاري‌هاي زيست‌پذيري بر اساس مزيت رقابتي، تجمع و مكان‌يابي و تجمع استقرار فعاليت‌ها» از مطالعات مستخرج شده است و اطلاعات و روند مفهومي به صورت تفصيلي در نمودار چارچوب نظري و مفهومي (شكل 6) ارائه شده است.