تبيين مدل مفهومي برنامه‌ريزي شهري درمانگر استرس

مقدمه شهرها با سرعت بسيار زيادي به‌ويژه در مناطق شمال شرقي آفريقا و جنوب غربي آسيا در حال گسترش هستند . در سال 2007، جمعيت شهري جهان براي نخستين‌بار در تاريخ از 50 درصد پيشي گرفت و اين نسبت همواره در حال رشد است. با توجه به پيش‌بيني‌هاي انجام‌شده در سال 2050 حدود 70 درصد جمعيت جهان در شهر‌ها زندگي خواهند كرد و حدود 90 درصد اين رشد در آفريقا و آسيا اتفاق خواهد افتاد. با وجود اينكه زيرساخت‌ها، شرايط اقتصادي اجتماعي، تغذيه و خدمات مراقبت‌هاي بهداشتي در شهرها بهتر از مناطق روستايي است، اما زندگي در يك محيط شهري از ديرباز به عنوان يك عامل خطر براي بيماري‌هاي رواني شناخته شده است. با توجه به مزيت‌هاي يادشده ايجاد تعادل بين اين دو موضوع نيازمند درك بهتر تعامل بين زندگي شهري و سلامت روان است. تأثير شهرنشيني بر سلامت روان بسيار قابل توجه بوده و با توجه به پيش‌بيني افزايش جمعيت شهري به احتمال زياد طي چند دهۀ آينده افزايش خواهد يافت . سلامت روان با توجه به نقش آن به عنوان يك جزء ضروري از سلامت عمومي موضوع بسيار مهمي است و تأثيرات عميقي بر افراد، جوامع، و اقتصاد دارد و ارتقاي آن براي بالا بردن سطح كيفيت زندگي و تاب‌آوري جامعه ضروري است. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهاني اختلالات سلامت روان در سال 2020 به يكي از تهديدهاي بزرگ براي سلامت انسان مبدل شده است. اين امر همچنين پيامدهايي براي رونق اقتصادي دارد، چرا كه استرس، افسردگي و اضطراب تأثير بسياري بر بازده كاري افراد دارد . همچنين، از هر پنج بزرگسال در جهان يك نفر از يك اختلال رواني رنج مي‌برد و 13 درصد از بيماري‌هاي جهاني منشأ رواني دارند. اهميت رابطۀ زندگي شهري و سلامت روان به اندازه‌اي است كه انجمن جهاني روانپزشكي براي مطالعۀ بيشتر آن بخش علمي سلامت روان شهري را تأسيس كرده است. با توجه به پيمايش ملي سلامت روان كشور ايران 6/23 درصد افرادي كه مورد بررسي قرار گرفته‌اند، نيازمند مداخلات روان‌شناختي هستند و 6/14 درصد افراد از اختلال اضطرابي رنج مي‌برند. در حالي كه مطالعات كمي به پيوندهاي بالقوه بين جنبه‌هاي محيط ساخته‌شده و سلامت روان پرداخته‌اند و مطالعات اين حوزه بيشتر بر سلامت جسمي متمركز بوده‌اند . قرار گرفتن در معرض استرس زياد و آسيب‌هاي ناشي از آن مهم‌ترين عامل افزايش خطر اختلالات رواني است. ساكنان شهر در معرض سطوح بالاتري از عوامل استرس‌زا قرار مي‌گيرند و مواجهه با استرس بيشتر ممكن است موجب شيوع بيماري‌هاي رواني مرتبط با استرس در ميان ساكنان شهر باشد . در واقع، استرس زندگي شهري مدرن مي‌تواند زمينه‌اي براي پرورش روان‌پريشي و اختلالات رواني باشد. استرس شهري علاوه بر اينكه از عوامل مهم ايجاد بيماري‌هاي جسمي (نظير انواع سرطان، بيماري‌هاي قلبي و عروقي، بيماري‌هاي گوارشي) و بيماري‌هاي رواني (نظير افسردگي، اسكيزوفرني، انزواي افراد و...) است، ميزان ناهنجاري‌هاي اخلاقي را نيز افزايش داده و موجب كاهش امنيت شهروندان مي‌شود. علاوه بر اين، استرس به دليل تحميل هزينه‌هاي درماني زياد به شهروندان موجب از دست رفتن سرمايه‌هاي انساني در شهر نيز مي‌شود. به همين دليل لازم است برنامه‌ريزان و طراحان شهري در برنامه‌ها و طرح‌هاي خود آرامش رواني شهروندان را به عنوان اصلي مهم در نظر بگيرند و از اقداماتي كه به اين آشفتگي ذهني دامن مي‌زند، بپرهيزند. در واقع، با توجه به اينكه ايجاد يك محيط شهري سالم در اولويت اصلي سياست‌گذاران قرار دارد و استرس شهري در شهرهاي جهان رو به افزايش است به تدوين يك شهرنشيني برنامه‌ريزي‌شده براي جلوگيري از اثرات منفي زندگي شهري نياز است . از ابتداي قرن 20 مطالعات بسياري به بررسي رابطۀ شهرنشيني و استرس و راهكارهاي مؤثر بر آن با رويكرد‌هاي متفاوت پرداخته‌اند. اما تا كنون هيچ مطالعه‌اي در راستاي برنامه‌ريزي شهري درمانگر استرس به صورتي كه همۀ شاخص‌هاي مؤثر بر استرس شهري را در نظر بگيرد و بر اساس ارتباطات ميان آن‌ها مهم‌ترين شاخص‌ها را كشف و مدل مفهومي مؤثر بر آن را ارائه دهد، انجام نشده است. به همين منظور، اين پژوهش با هدف تحليل محتوا مطالعات پيشين و شناسايي مهم‌ترين شاخص‌ها و ارائۀ مدل مفهومي برنامه‌ريزي شهري درمانگر استرس انجام شده است.مواد و روش اين پژوهش از نوع مروري بوده و روش تحقيق در آن كيفي است. براي جمع‌آوري داده‌ها از مطالعات اسنادي و كتابخانه‌اي و به منظور تحليل آن‌ها از شيوۀ تحليل محتوا استفاده شده است. در واقع، اين پژوهش در چهار گام اساسي با استفاده از يك رويكرد تفسيري اسناد كتابخانه‌اي را تحليل و بر اساس كدهاي متني استخراج‌شده سعي در شناسايي، تحليل و تشريح ارتباطات ميان شاخص‌هاي برنامه‌ريزي شهري درمانگر استرس دارد.يافته‌ها يافته‌هاي پژوهش بيانگر آن است كه سلامت روان شهري و استرس شهري داراي تأثيرات دو‌جانبه مستقيم و غيرمستقيم هستند. شاخص‌هاي مستخرج از مطالعات نظري در دو گروه دسته‌بندي مي‌شوند. گروه اول افزايندۀ استرس شهري و به تبع آن، كاهندۀ سلامت روان شهري بوده و شامل محروميت فرهنگي و رواني، تراكم ساختماني، اضافه بار حسي، سبك معماري مدرن، تراكم رفت و آمد (شلوغي معابر)، طراحي شهري استرس‌زا، آلودگي هوا، مهاجرت، جرم و جنايت، محروميت اجتماعي، خشونت، محروميت اقتصادي، اقليت قومي بودن، تراكم جمعيتي، ميزان فشار زمان و اتلاف وقت و آلودگي صوتي است. گروه دوم كاهندۀ استرس شهري هستند و به تبع آن، سلامت روان را ارتقا مي‌دهند و شامل دسترسي به منابع و خدمات، حمايت اجتماعي، سرمايۀ اجتماعي، تنوع فضايي، تنوع اجتماعي، تعاملات اجتماعي، ادغام محلي، فضاي سبز و دسترسي به آن، احساس تعلق، هويت، عدالت در شهر، انسجام اجتماعي، سطح مشاركت، ثبات مسكوني، سرزندگي، ميزان تاب‌آوري، كنترل و پيش‌بيني محيط و ديد به محيط شهر (تا 10 متر) است. درخور يادآوري است در نهايت پس از بررسي اثرات و پيامدهاي نهايي برنامه‌ريزي شهري درمانگر استرس ارتقاي كيفيت زندگي در محيط‌هاي شهري به عنوان مهم‌ترين و جامع‌ترين اثر اين برنامه‌ريزي شناسايي شده است.نتيجه‌گيري در نتيجه، با كاهش محروميت فرهنگي و رواني، تراكم ساختماني، اضافه بار حسي، سبك معماري مدرن، تراكم رفت و آمد (شلوغي معابر)، طراحي شهري استرس‌زا، آلودگي هوا، مهاجرت، جرم و جنايت، محروميت اجتماعي، خشونت، محروميت اقتصادي، اقليت قومي بودن، تراكم جمعيتي، ميزان فشار زمان و اتلاف وقت و آلودگي صوتي و افزايش دسترسي به منابع و خدمات، حمايت اجتماعي، سرمايۀ اجتماعي، تنوع فضايي، تنوع اجتماعي، تعاملات اجتماعي، ادغام محلي، فضاي سبز و دسترسي به آن، احساس تعلق، هويت، عدالت در شهر، انسجام اجتماعي، سطح مشاركت، ثبات مسكوني، سرزندگي، ميزان تاب‌آوري، كنترل و پيش‌بيني محيط و ديد به محيط شهر (تا 10 متر) مي‌توان تا حد زيادي استرس شهري را كاهش و سلامت روان شهري را ارتقا داد. اين شاخص‌ها پس از بررسي جامع ادبيات نظري انتخاب شده و با توجه به تأثيراتي كه بر ديگر شاخص‌ها مي‌گذارند و تأثيراتي كه از آن‌ها مي‌گيرند همۀ شاخص‌هاي شناسايي‌شده را پوشش مي‌دهند.