تحليلي بر تعارض‌‏هاي ساختارهاي قدرت و منفعت در فرايند برنامه‌ريزي توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌‏اي (نمونۀ مطالعاتي بازتوسعۀ گاراژهاي محلۀ پشت گاراژهاي شهر زاهدان)

مقدمه ‌توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي به‌ عنوان يكي از برنامه‌هاي توسعه و بازآفريني شهري، اغلب از طريق يك فرايند گام‌به‌گام سعي در ادغام دوبارۀ اراضي خالي، متروك يا آلوده كه پيش از اين فعال بوده‌اند، در بافت شهري دارد. از آنجا كه توسعۀ مجدد زمين‌هاي قهوه‌اي يك استراتژي مهم براي شهرها در راستاي دستيابي به «توسعۀ پايدار» است، لازم است علاوه بر پايداري زيست‌محيطي و كاهش آلودگي و تأمين نيازهاي توسعۀ اقتصادي، به پايداري اجتماعي نيز دست يابد. توسعۀ مجدد زمين‌هاي قهوه‌اي يك فرايند پيچيده شامل ذي‌نفعان متعدد است كه اغلب مشكلات اجتماعي مختلفي را ايجاد مي‌كند كه ناشي از تضاد منافع بين آن‌ها است. بر همين اساس، مهم است كه از حق هر يك از ذي‌نفعان براي به دست آوردن نتايج پايدار و مطلوب در فرايند توسعۀ مجدد محافظت شود و قوانين بازي جديدي براي آن‌ها تنظيم شود. در توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي محلۀ پشت گاراژهاي شهر زاهدان تقابل ميان ذي‌نفعان مختلف به دليل انتظارات و منافع متفاوت آن‌ها سبب كاهش پايداري اجتماعي و تحقق‌پذيري پروژۀ باز‌توسعه شده است. در اين پژوهش با هدف تحليل تعارض‌هاي موجود در ساختارهاي قدرت و منفعت فرايند برنامه‌ريزي توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي محلۀ پشت گاراژهاي شهر زاهدان، تدوين شده است.مواد و روش اين مطالعه به‌ منظور دستيابي به اهداف پژوهش، از منظر هدف كاربردي و از نظر ماهيت توصيفي- تحليلي بوده و در تحليل داده‌ها از تركيب دو روش تحليل ذي‌نفعان (Stakeholder Analysis (SA)) و تحليل شبكۀ اجتماعي (Social Network Analysis (SNA)) بهره گرفته شده است. اين مطالعه شامل چهار مرحلۀ اصلي است: (1) ترسيم ساختار ذي‌نفعان و تهيۀ فهرستي از ذي‌نفعان بر اساس بررسي ادبيات پژوهش و مصاحبه؛ (2) تحليل ذي‌نفعان بر اساس ماتريس قدرت‌ـ منفعت و تحليل ساختار قدرت و ساختار انگيزش ذي‌نفعان بر اساس نظرات كارشناسان. در انتهاي اين مرحله ذي‌نفعان كليدي استخراج شده‌اند؛ (3) تحليل شبكۀ اجتماعي از طريق برگزاري گروه متمركز ميان كارشناسان و متخصصان و ترسيم ارتباط ميان ذي‌نفعان در نرم‌افزار اطلس؛ (4) تدقيق روابط و زمينه‌هاي ايجاد تعارض در ساختار قدرت- منفعت ذي‌نفعان كليدي از طريق مصاحبه‌ها و گروه‌هاي متمركز در نرم‌افزار گفي. در پايان، نتايج با ديدگاه و نظرات مديريت شهري (شهرداري) و بزرگ مالكان گاراژدار و شاغلان در محدوده از طريق شش مصاحبۀ باز تصحيح و نهايي شده است. يافته‌ها ليست نهايي ذي‌نفعان توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي پشت گاراژها نشان مي‌دهد حدود 26 درصد ذي‌نفعان، تصميم‌گيران و تصميم‌سازان شهري و 26 درصد بهره‌برداران بوده و بازار و اصناف و نهادهاي محلي هريك 20 درصد ذي‌نفعان را به خود اختصاص داده و 8 درصد باقي‌مانده را ارگان‌هاي نظامي تشكيل مي‌دهند. اين فراواني نشان‌دهندۀ اهرم‌هاي اصلي طرح يعني مردم و نهادهاي مديريت شهري و سازمان‌هاي وابسته به آن است. خروجي ماتريس قدرت‌ـ منفعت اين ذي‌نفعان، شش ذي‌نفع شامل گاراژدارها، هيئت امنا و امام جماعت مساجد سني، دفتر تسهيلگري محلۀ پشت گاراژها، شهرداري زاهدان، شهرداري منطقۀ 3 زاهدان و مشاور طرح تفصيلي را به‌ عنوان ذي‌نفع كليدي معرفي مي‌كند. تحليل ساختار قدرت‌ـ منفعت اين ذي‌نفعان كليدي نشان مي‌دهد قدرت سياسي و پس از آن قدرت قانوني و اجتماعي در ساختار قدرت به‌ويژه در دستگاه تصميم‌گير و تصميم‌ساز ديده مي‌شود. تحليل تعارض‌ها ميان بازوهاي قدرت در پروژۀ توسعۀ مجدد پشت گاراژهاي شهر زاهدان بيانگر آن است كه تعارض‌ها در اين پروژه بيشتر ارزشي بوده و پس از آن تعارض‌ها اقتصادي و رويه‌اي در رتبه‌هاي بعدي جاي دارند. بر اساس تحليل شبكۀ ذي‌نفعان اين پروژه، گاراژدارها، بزرگان مذهبي اهل تسنن و شهرداري زاهدان، ذي‌نفعان كليدي‌تر و مركزي در برنامه‌ريزي هستند. نتيجه‌گيري همۀ ذي‌نفعان اميدوارند مشاركت خود را در توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي تقويت كنند، اما وجود تعارض‌ها، پايداري اجتماعي و تحقق اهداف توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي را با مشكل روبه‌رو كرده است. آنچه در ظاهر امر نمايان مي‌شود، آن است كه تعارض‌ها ميان منافع تعميركاران، عمده‌فروش‌ها، ساكنان به همراه مالكان گاراژدارها و شهرداري وجود دارد، اما آنچه در لايۀ پنهان ساختار قدرت‌ـ منفعت واكاوي شده است، بيان مي‌كند كه عناصر اصلي ساختار قدرت- منفعت ذي‌نفعان بازتوسعۀ اراضي قهوه‌اي شهر زاهدان را مي‌توان بزرگ مالكان گاراژدار، شهرداري و بزرگان مذهبي اهل تسنن دانست، زيرا اين ذي‌نفعان نقش كليدي را در تصاحب منابع، اعمال قدرت و بهره‌برداري حداكثري دارند. در پروژۀ بازتوسعۀ گاراژهاي محله پشت گاراژهاي شهر زاهدان نهادهاي اجتماعي متأثر از ايدئولوژي در كنار مالكان و نهادهاي مديريتي، اركان اصلي توسعۀ مجدد اراضي قهوه‌اي را هدايت مي‌كنند و اين ذي‌نفعان بايد براي پيشرفت پروژه و دستيابي به پايداري اجتماعي و افزايش مشاركت‌پذيري در راستاي تحقق‌پذيري بازتوسعۀ اراضي قهوه‌اي به‌ عنوان پتانسيل‌هاي نهفته شهر به ميز مذاكره دعوت شوند. به‌كارگيري «رويكردهاي منفعت‌مبنا و قدرت‌مبنا» در ساختارهاي «برنامه‌ريزي تعامل‌گرايانه (بده بستاني)» و «تدوين مدل كارآمد مديريت تعارض ذي‌نفعان نظام برنامه‌ريزي اراضي قهوه‌اي» مي‌تواند گام مؤثري در پايداري اجتماعي توسعۀ پايدار زمين‌هاي قهوه‌اي باشد.